TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1490–1491

Sultanahmet'te Atmeydanı'nın Divanyolu'na kavuştuğu köşede bulunan cami, kapısının üstündeki Arapça kitabeye göre 1490–91'de II. Bayezid'in başhazinedarı Firuz Ağa tarafından yaptırıldı; kitabe Şeyh Hamdullah'ın hattıyla yazılmıştır. 1512–13'te ölen Firuz Ağa, cami haziresindeki türbesine gömüldü. 1546 tarihli vakıf defterine göre vakıfları arasında Binbirdirek Sarnıcı da bulunuyordu. Cami, XVI. yüzyılda Matrakçı Nasuh'un bir minyatüründe de gösterilmiştir.
Kesme taştan kare planlı ana mekan, on iki kenarlı basık bir kasnağa oturan kurşun kaplı bir kubbeyle örtülüdür; önünde dört mermer sütuna oturan üç kubbeli bir son cemaat yeri vardır. 1648 depreminde zarar gören minarenin peteği XVII. yüzyılda yenilendi. 1808 Alemdar Vakası sırasında türbe ile sıbyan mektebi harap oldu; 1865 Hocapaşa yangınından sonra Divanyolu genişletilirken harap türbe tamamen ortadan kaldırıldı. Çevresini saran evler 1938'e doğru kamulaştırılınca cami açığa çıktı. Müştemilatı olmadan da tek kubbeli Osmanlı camilerinin en tanınmış ve güzel örneklerinden biri sayılır.
1546 tarihli vakıf defterine göre Firuz Ağa'nın caminin yanında bir muallimhanesi, Havza'da bir medresesi, Semendire Kalesi ile Saray kasabasında çeşmeleri vardı. Bunlar için cami çevresinde çok sayıda hücre ve dükkan vakfedilmişti; cadde üzerindeki ahşap dükkanlar Firuzağa Çarşısı olarak tanınıyordu ve 1865 Hocapaşa yangınında yandı. 1517'de Sufi Hayreddin adlı biri camiye kürsü koydurmuş, 1659–60'ta Mustafa Ağa adlı biri 9000 akçe bağışlamıştır. Kanuni devrinin ilk yıllarında İstanbul'a gelen Flaman ressam Pieter Coeck van Aelst, Atmeydanı'nı gösteren gravüründe camiye de yer vermiştir. 1648 depremine ait keşif raporu, minare peteğinin yıkılıp yeniden yapılması gerektiğini bildirir.
Ana mekanın her cephesinde altta iki, üstte iki pencere vardır. Son cemaat yerinin dört mermer sütunu mukarnas başlıklıdır. Çift renkli taştan yayvan kemerli giriş görkemli bir taçkapı nişi içindedir; kemerin üstünde Şeyh Hamdullah'ın hattıyla sekiz kartuş içine yazılmış kitabe, nişin üst kısmında beş sıra mukarnas bulunur. Mukarnasların en altındaki madalyonlarda satrançlı hatla “Muhammed” adı işlenmiştir. İçerideki alçı mihrap ile köşe pandantiflerinin içi de mukarnaslıdır. Kalem işleri klasik üslupta ama yenidir; ahşap minber kısmen, kürsü bütünüyle eskidir.
Minarenin aslında sağda olduğu ve Alemdar Vakası'ndan sonra bugünkü yerinde yeniden yapıldığı iddiası inandırıcı bulunmaz; minare özgün yerindedir. On iki kenarlı kürsü üzerinde yükselen on altı kenarlı kalın gövdesiyle erken dönem minare mimarisine uyar. Hazirede Firuz Ağa'nın türbesinin yanında Babüssaade ağalarından İsmail Ağa'nın türbesi de vardı; ikisinden de iz kalmamıştır. 1938'deki düzenlemede kitabesiz bir mermer sanduka caminin doğusuna yerleştirilmiştir; bunun Firuz Ağa'ya ait olduğu sanılır. Şeyh Hamdullah'ın ilk hocalık yaptığı rivayet edilen sıbyan mektebinin yeri belli değildir; avlu duvarına bitişik sebil de günümüze ulaşmamıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “FÎRUZ AĞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Firuz Ağa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/firuz-aga-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları