TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Han, Bursa, 1490–1491

Bursa çarşısında Ulucami ile Orhan Gazi İmareti arasındaki büyük han, Sultan II. Bayezid tarafından yaptırılmıştır. Eski kaynaklarda Yeni Han, Sırmakeş Beylik Kervansaray gibi adlarla da geçer. İnşa kitabesi yoktur; II. Bayezid'in İstanbul'daki külliyesinin 1505 tarihli vakfiyesine göre yapımına Mart 1490'da başlanmış, 29 Eylül 1491'de açılmıştır. Rıfkı Melul Meriç ise vakfiyedeki kervansarayın yakındaki Pirinç Hanı olduğunu ileri sürer. Mimarı Abdülali bin Puladşah'tır.
Han, klasik plana uygun olarak bir avlu çevresinde iki katlı revaklı odalardan ve tek katlı bir ahırdan oluşur; avlunun ortasında, bazı Selçuklu kervansaraylarında olduğu gibi, altında havuzlu şadırvanı bulunan sekizgen bir mescit vardır. 1671–72, 1785 ve başka tarihlerde onarılmış, zamanla kubbeleri kaldırılıp üstü kiremitle örtülmüştür. 1950'lere doğru kapsamlı bir restorasyonla han ve mescit asıl mimarilerine uygun biçimde ihya edilmiş, odaları ticarethanelere dönüşmüştür. Yapı bütünlüğünü bugün de korumaktadır.
Kaynaklarda Beylik Han-ı Cedid-i Amire, Han-ı Cedid-i Evvel ve Simkeş adlarıyla da geçen yapıya, H. Wilde'ye göre XIX. yüzyıla kadar İpek Hanı da denirdi. Rıfkı Melul Meriç, hanın arsasının Mart 1490'da çeşitli kişilerden satın alındığını tespit etmiştir. Kazım Baykal'ın Bursa şeriyye defterlerinden derlediği bilgiler, hanın kimlere ve ne ücretle kiralandığını gösterir.
Evliya Çelebi 1640'ta Bursa'yı anlatırken Koza Hanı adını anmaz; ancak Azerbaycan ve İran'dan gelen tüccarların kaldığı ve ipek tüccarlarından gümrük alan ipek emininin makamının bulunduğu bir Acem Hanı'ndan söz eder. Bu bilgiler, sözü edilen hanın Koza Hanı olması ihtimalini kuvvetlendirir.
Hanın gösterişli girişinde, kesme taş kemerin içindeki alınlık geometrik desenli renkli taş kaplamayla süslüdür. Dış duvarlarda tuğla ve kesme taş karma örgü, ahırda moloz taş kullanılmıştır. Aydın Yüksel'e göre alt katta elli mekan vardır; her oda mazgal biçiminde bir pencereyle aydınlanır. Girişin iki yanındaki taş merdivenlerle çıkılan üst katta elli bir ya da elli iki oda bulunur; ahşap olan üst kat revakları son onarımda kagire dönüştürülmüştür.
Avludaki sekizgen mescidin kapısının tam karşısında güzel bir mihrap yer alır; mescidin üstü kurşun kaplı bir kubbeyle örtülüdür. Eski bir belgeye göre yanında, bugün izi kalmayan ahşap ikinci bir mescit daha bulunuyordu; asıl mescidin cemaate yetmediği bir dönemde eklendiği düşünülür.
Atıf: Padişahlar Atlası, “Koza Hanı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/koza-hani/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları