TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Balıkesir, 1460–1461

Fatih Sultan Mehmed devrinin veziriazam ve kumandanlarından Zağanos Paşa tarafından 1460–61'de yaptırılmıştır; külliyenin 1462 tarihli bir vakfiyesi vardır. Bugün cami, türbe, muvakkithane ve hamamdan oluşan külliyede vaktiyle imaret, bedesten ve çarşı da bulunuyordu. 1577'den önceki bir depremde ağır hasar gören yapılar, İstanbul'dan gönderilen Mahmud Ağa adlı mimarın çabasıyla onarıldı. 1897 depreminde külliye yine ağır zarar gördü ve cami bir süre kapalı kaldı.
Bugünkü cami, 1904'te mutasarrıf Ömer Ali Bey tarafından yıkık eski caminin temelleri üzerine yaptırılmıştır; inşaatında Rum ve Ermeni ustalar çalışmıştır. İlk camiden günümüze yalnız kuzey kapısı üzerindeki kitabe ile mermer minber ulaşmıştır. Kesme taş ve tuğladan yapılan fevkani yapının harimi, dört payeye oturan kemerlerle dokuz bölüme ayrılır; merkezi kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştır. Mihrapta ve sekizgen planlı türbede barok etkiler görülür. Türbede Zağanos Paşa ile eşi Sitti Nefise Hatun yatar; cami ile birlikte yapılan çifte hamam da günümüze ulaşmıştır.
1577'den önceki depremde özellikle caminin üst örtüsü ve kagir destekleri, imaret ahırı ve türbenin kubbesi zarar görmüştü. Zağanos Paşa'nın oğlu Mehmed Bey'in cami avlusunda yaptırdığı mektep 1897 depreminde yıkılmıştır. İlk caminin revaklı, ortasında şadırvan bulunan geniş bir avlusu olduğu, iki payeye oturan altı kubbeli ya da dört payeli dokuz kubbeli bir planla enine geliştiği düşünülmektedir. Avludaki şadırvanın on iki kenarlı mermer havuzunun her yüzünde birer çeşme vardır; beton kolonlara oturan kubbeli dış yapısı yenidir. Avlunun batısında bodur bir sütun üzerinde güneş saati bulunur.
Cepheler silmeler ve kesme taş dişli pilastrlarla hareketlendirilmiş, üç sıra halindeki yuvarlak kemerli pencerelerle aydınlatılmıştır; üst iki sıradaki pencereler renkli camlı alçı revzenlidir. Camiye doğu, batı ve kuzeyden revaklı üç kapıyla girilir; arazinin eğimi nedeniyle basamaklı olan doğu revakının sütunları yivli ve iyon üsluptadır. Kapı üzerindeki inşa kitabesinin iki yanında ay yıldız motifi vardır. Kuzeydeki mahfil ahşap işçilikli altı sütuna oturur. Mihrap korint başlıklı çifte sütunlarla sınırlanır. Özgün mermer minber, palmet tepelikli kapısı, rozetli yan aynaları ve dilimli kemerli köşküyle dikkat çeker. Minarenin bitişiğindeki beşgen muvakkithanenin kapısının iki yanında burmalı sütunçeler, lentosunda bir kitabe bulunur.
Türbenin kapısındaki rika yazılı kitabede Zağanos Paşa'nın adı geçer; ahşap kubbe içten bağdadi sıvalı, dıştan kurşun kaplıdır. Hazirede on mezar taşı tespit edilmiştir; Sadrazam Galib Paşa da burada gömülüdür. Moloz taş ve tuğladan yapılan çifte hamamın daha büyük olan erkekler kısmı dışa taşkın taçkapısıyla dikkat çeker. 1897 depreminde yıkılan imaret yapısı yeniden inşa edilmemiş, yerine bugünkü Vakıf Hanı yapılmıştır. Doksan iki dükkanlı bedesten ve çarşı 1643'te Paşa Hamamı'ndan çıkan bir yangında harap olup onarılmış, daha sonra zamanla yok olmuştur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ZAĞANOS PAŞA KÜLLİYESİ” (Ahmet Vefa Çobanoğlu, Tuğba Erzincan)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Zağanos Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/zaganos-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları