TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1541–1542

Haliç kıyısında, Eyüp yolu üzerindeki cami, Kanuni Sultan Süleyman devrinde yedi yıl kadar başdefterdarlık yapan Nazlı Mahmud Çelebi tarafından 1541–42'de yaptırıldı. Şeyh Hamdullah'tan icazet almış bir hattat olan banisi, harime açılan kapının üzerindeki Arapça manzum kitabeyi kendi eliyle yazdı. Bu yüzden minare alemi hokka içinde bir kalem biçiminde yapılmıştı; 1766 depreminden sonraki onarımda yeniden konan kalem 1940'larda düştü, hokka da 1970'lerde kayboldu. Bazı yayınlar camiyi Mimar Sinan'a bağlasa da Sinan'ın eserlerini sayan tezkirelerde adı geçmez.
Kesme taştan, dikdörtgen planlı cami kiremit kaplı ahşap çatıyla örtülüdür ve ilk mimarisini koruyamamıştır; mermer sütunlu kagir son cemaat yerinin yerine sonradan ahşap bir revak yapılmıştır. Hazirede, 1546'da ölen Mahmud Çelebi'nin dört mermer sütun üzerinde yükselen kubbeli, kare planlı açık türbesi bulunur; İstanbul'daki benzerlerinden çok daha süslü ve zariftir. Avlu duvarındaki 1543–44 tarihli çeşme, şehrin günümüze ulaşan kitabeli en eski çeşmelerindendir.
Nazlı Mahmud Çelebi 1537–1542 ve 1544–1546 yıllarında başdefterdarlık yaptı. Harim kapısı üzerindeki kendi hattıyla yazdığı kitabe üç beyitlik Arapça bir manzumedir; avlunun deniz tarafındaki kapısının üstündeki Farsça tarih beyti ise 1540–41 yılını verir. Hadikatü'l-cevami'ye göre avluda ahşap bir medrese, kara tarafında da fevkani bir taş mektep vardı. Medrese sonradan mütevelli tarafından bekar odalarına çevrildi; taş mektep yıktırılarak deniz tarafındaki kapının üstüne ahşap bir sıbyan mektebi yapıldı. Bunlardan bugün hiçbir iz kalmamıştır. Evliya Çelebi yapıyı Defterdar İskelesi kenarında, alçak minareli, eski işi küçük bir cami olarak anlatır.
Pencereli avlu duvarının yalnız cadde üzerindeki bölümü kalmış, avlunun içine evler yapılmıştır. Aptullah Kuran da camiyi Sinan hakkındaki kitabına almamıştır.
Tahsin Öz camiyi yanlışlıkla kubbeli diye yazmıştır; harim dikdörtgen olduğundan kagir bir kubbeyle örtülmüş olması düşünülemez, ancak Takkeci Camii'nde olduğu gibi kiremitli çatının içinde ahşap bir kubbe bulunmuş olabilir. Önceki kagir son cemaat yerinin mermer sütunları, belki 1766 depreminde yıkılan revakın yerine ahşap revak yapılınca duvarın içinde kalmıştır. Madde yazıldığında (1993) iç mekanda sanat değeri taşıyan bir unsur kalmamış, minber ve mihrap yağlı boyayla boyanmıştı.
Açık türbenin dört sivri kemeri yarım yuvarlak dilimler halinde işlenmiş, kubbesi sekiz köşeli sağır bir kasnağa oturtulmuştur. Sütunların arasındaki 0,80 m yüksekliğindeki mermer korkuluk levhalarının dış yüzleri şebeke motifli alçak kabartmalarla süslüdür. Girişi sağlayan mermer çerçeve zengin işlenmiş bir taçla biter ve kemerle taç arasına kelime-i tevhid ibaresi işlenmiştir. Sandukanın baş şahidesi yok edilmiş, yalnız Mahmud Çelebi'nin adını veren basit kitabeli ayak şahidesi kalmıştır. Avlu duvarındaki kesme taş, sivri kemerli çeşmenin üç beyitlik kitabesi Ayvansarayi'nin eserlerinde de kayıtlıdır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DEFTERDAR CAMİİ ve TÜRBESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Defterdar Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/defterdar-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları