TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Çinili Camii

Eser · Cami, İstanbul, 1640

Tür
Cami
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1640
Çinili Camii
Çinili Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Karakalem)
Haritayı 1640 yılında aç

Kösem Sultan'ın Üsküdar külliyesi

Üsküdar'da kendi adını taşıyan semtteki külliyeyi Kösem Valide Sultan yaptırmıştır. Bir avlu içindeki cami, medrese ve sebil ile avlu dışındaki çifte hamam, sıbyan mektebi ve çeşmeden oluşur. Avlu kapısı ile cami girişindeki kitabelere göre 1640'ta inşa edilmiştir; kitabelerde adı geçmeyen medrese daha sonra yapılmış olabilir. Mimarının dönemin hassa başmimarı Kasım Ağa olduğu sanılmaktadır.

Yüksek bir platform üzerindeki kare planlı, tek kubbeli cami, üç yandan yirmi mermer sütunlu, ahşap çatılı geniş bir son cemaat yeriyle çevrilidir. İç ölçüleri 9,12 × 9,16 m olan harim, mihrap dahil zeminden üst pencerelere kadar Kütahya işi çinilerle kaplıdır. Beyaz zemin üzerine mavi, firuze ve yeşil ağırlıklı şakayık, lale ve sümbül motifli bu çiniler, klasik Türk çini sanatının son örneklerinden sayılır. Kubbedeki kalem işleri 1938 onarımında yapılmış, minare 1965 onarımından sonra barok bir görünüm kazanmıştır.

Vakıf gelirleri

Külliyenin vakfiyesi bulunmamakla birlikte Kösem Sultan'ın İstanbul, Rumeli, Anadolu, Mekke ve Medine'deki hayratına ait 1617 ve 1639 tarihli iki vakfiyesinden ikincisi bazı bilgiler verir. Ayvansarayi'ye göre Büyük Valide Hanı'nın gelirinin bir kısmı bu külliyenin giderlerine ayrılmış, Kösem Sultan'ın haslarından gelen gelirden de cami ve çevresindeki hayır kurumlarına pay verilmiştir.

Caminin içi

Son cemaat yerine kuzey ve batıdaki merdivenlerle çıkılır. Düzensiz kesme taşlar ile aralarındaki kalın yassı tuğlalar dış yüzeye renkli bir görünüm verir. Kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanır. Girişteki ahşap kadınlar mahfili, Evliya Çelebi'ye göre Kösem Sultan'ın isteğiyle sonradan eklenmiştir. Mihrabın iki yanından başlayan çini kitabe kuşağı harimi üç yönden çevreler; pencere ve dolap alınlıklarındaki çini panolarda iri harflerle ayetler yazılıdır. Sahanlıktan yukarısı külahıyla birlikte çini kaplı mermer minber kaliteli bir işçilik gösterir.

Medrese, şadırvan, mektep ve hamam

Avlunun güneydoğusundaki medrese, yüksek bir platform üzerinde L biçiminde dizilmiş kubbeli hücrelerden oluşur; araziye uyan asimetrik dizilişi, camiden bağımsız bir kütle olarak tasarlandığını gösterir. Avludaki şadırvan, son cemaat yerindekilere benzeyen sekiz sütunlu konik ahşap bir çatı altındadır; on dört musluklu yuvarlak haznesini kalın telden kafes bir kubbe örter. Avlu duvarındaki dört gözlü sebil şadırvanla birlikte tasarlanmıştır.

Tek kubbeli sıbyan mektebi 1966'dan beri çocuk kütüphanesidir; avlu duvarının köşesindeki çeşme kitabesine göre 1642'de yapılmıştır. Külliyenin en büyük yapısı olan çifte hamamda kadınlar bölümü erkeklerinkinden biraz büyüktür; bu bölümün soyunmalık kubbesindeki çiniler 1964 onarımında kaybolmuştur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÇİNİLİ CAMİ KÜLLİYESİ” (Gülçin Erol)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Çinili Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/cinili-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları