TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Çemberlitaş Hamamı

Eser · Hamam, İstanbul, 1584

Tür
Hamam
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1584
Çemberlitaş Hamamı
Çemberlitaş Hamamı · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Azerifactory)

Nurbanu Sultan'ın çifte hamamı

Divanyolu kenarında, Çemberlitaş anıtının yanındaki hamamın kapısında bulunan kitabe son onarımda okunabilmiş ve 1584 tarihini vermiştir. Buna göre Valide Hamamı da denen yapı, II. Selim'in eşi ve III. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan tarafından, başta Üsküdar'daki Atik Valide Külliyesi olmak üzere hayratına gelir sağlamak için yaptırılmıştır. Mimar Sinan'ın eseri olması beklenir, ancak adı Sinan'ın eserlerini sayan kaynaklarda geçmediğinden mimarı kesin olarak bilinmiyor.

Birbirinin aynı iki bölümden oluşan bir çifte hamamdır. Onu Osmanlı hamamları arasında eşsiz kılan sıcaklık bölümleridir: dıştan kare olan bu mekanlar içeride on iki sütunlu bir halkayla onikigene dönüşür, köşelerde kubbeli halvet hücreleri yer alır; zemin renkli taş kakmalı geometrik süslemelerle bezelidir. 1868'de Divanyolu genişletilirken kadınlar kısmının soğukluğundan bir parça kesildi. Kadınlar kısmı sonradan lokanta ve halı mağazası yapıldı; hamam olarak çalışan erkekler kısmı 1972–1973'te büyük ölçüde onarıldı.

Kitabe ve Köprülüler

Hamam, İmparator I. Konstantinos'un kendi adını taşıyan meydanın ortasına diktirdiği anıtın Vezir Hanı tarafında, yani eski meydanın yerinde yapılmıştır. Kapı kitabesi uzun süre okunamamış; Avusturyalı araştırmacı H. Glück yalnız Sultan Murad ve Sultan Valide sözlerini seçebildiği için hamamın III. Murad'ın annesinin vakfı olabileceğini tahmin etmiştir. Temizlenen kitabedeki sekiz mısralık tarihi şair Sai Mustafa Çelebi yazmıştır. Nurbanu Sultan'ın Üsküdar'daki Yeşildirek Hamamı ile Ayakapı'daki hamamını da Sinan yapmıştı; Nurbanu 1583'te, Sinan 1588'de öldüğüne göre yapı Sinan'ın başmimarlığı yıllarına düşer.

Hemen yanında konakları bulunan Köprülülerin hamamı onarttığı ileri sürülmüştür; aile karşısına bir kütüphane, arkasına da Vezir Hanı'nı yaptırmıştır. Sıcaklıktaki halvet kapılarının alınlıklarında, Köprülü Mehmed Paşa'ya mal edilen Farsça ve Türkçe yazılar bulunur; birinde hamamın yeryüzünde bir eşi olmadığı söylenir. Bu yazıların sonradan mı eklendiği ve Köprülülerle gerçekten ilgisi olup olmadığı henüz araştırılmamıştır.

Kubbeler ve taş kakma zemin

İki kısmın soyunmalıkları köşe tromplarıyla geçilen büyük kubbelerle örtülüdür; kadınlar kısmının trompları dilimlidir. Kubbelerin tepesindeki aydınlık fenerlerinden yalnız kadınlar kısmındaki kalmıştır: ince sütunlara dayanan kemerlerin taşıdığı bir kubbecikle örtülü, zarif bezemeli bir fenerdir. Her kısımda üçer kubbeli ılıklık, yanlarında da kitleden taşan helalar vardır. Sıcaklıkta baklavalı başlıklı sütunlar sivri kemerlerle kubbeyi taşır, halvet kapılarının üçgen alınlıkları tomurcuklarla bezenmiştir.

Sıcaklık zeminindeki renkli taş kakma, eşi bulunmayan zenginlikte bir süslemedir: yeşil taştan on iki kenarlı bir çerçevenin uçlarına beyaz-kırmızı tomurcuklar dizilir, içte siyah-beyaz bir tomurcuk sırası orta alanı sınırlar; ortada siyah girift bir ağ içinde iç içe altı uçlu yıldızlar yer alır.

Sonraki yüzyıllar

Glück, 1916–1917'de hamamın bir yangın geçirdiğini, soğukluğun içiyle kapı dışındaki ahşap dükkanların yandığını bildirir; yapı o sırada askeri tebhirhane olarak kullanılıyor, iki kısım arasına kapılar açılmış, kadınlar kısmına kazanlı bir ısıtma tesisatı konmuştu. Bilinmeyen bir tarihte Vakıflar İdaresi tarafından satılan hamam birkaç kez el değiştirmiştir. Erkekler kısmının girişi, sokak seviyesi yükseldiği için çukurda kalmış; cepheye bitişik dükkanlar yapının dışını örtmektedir. 1868'de kesilen köşe, altta dikdörtgen, üstte yıldız biçimli pencereli bir duvarla kapatılmıştır. Son onarımı yaptıran sahip ile mimarın adları girişe inen dehlizdeki bir kitabede okunur.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÇEMBERLİTAŞ HAMAMI” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Çemberlitaş Hamamı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/cemberlitas-hamami/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları