TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Hisar, İstanbul, XIV. yüzyıl

İstanbul'u fethetmeyi amaçlayan Yıldırım Bayezid, bu hisarı Boğaz'ın en dar yerinde, Osmanlı Beyliği'nin denetimindeki Anadolu yakasında, Göksu deresinin ağzındaki kayalık bir burun üzerinde yaptırdı. Bayezid'in yaptırdığı ilk hisar, ortadaki kare planlı başkule ile onu çeviren surdan ibaretti. İnşa tarihi kaynaklarda farklı verilir: Aşıkpaşazade 1390–91, Nişancı Mehmed Paşa 1394–95 tarihini kaydeder. Eski kaynaklarda Güzelcehisar, Yenicehisar ve Akçehisar adlarıyla da anılır.
II. Mehmed 1452'de Rumelihisarı'nı yaptırırken kıyı tarafına dört burçlu bir hisarpeçe ekleyerek kaleyi güçlendirdi. İstanbul'un fethiyle asıl görevi sona eren hisar, XVIII. yüzyılda Boğaz'ın yukarısında yeni tahkimat yapılınca işlevini tamamen yitirdi ve hapishane olarak kullanıldı. 1830'lardan sonra terk edildi; hisarpeçenin iki kapısı genişletilerek avludan sahil yolu geçirildi. 1928'de bazı kısımları onarıldı. Karşısındaki Rumelihisarı ile birlikte Boğaziçi'nin tarihi karakterinin başlıca unsurlarındandır.
Neşri'nin bir nüshasında hisarın adı Gözlücehisar olarak geçer; Boğaz geçişini gözlemek için yapılan bir kale için bu ad daha inandırıcı bulunur. Batılıların XVI. yüzyıldan beri kullandığı Neo-Castrum adı Yenihisar'ın çevirisidir. Yerinde önceden bir Bizans hisarı bulunduğu iddiasının temeli yoktur. Aşıkpaşazade'ye göre Bayezid, Şile'nin fethine Yahşi Bey'i gönderip kendisi Yoros'tan geçerken hisarı yaptırdı; inşaat bitince Bizans imparatorundan şehrin teslimini istedi. İmparator yıllık vergi vermeyi, Türklerin şehirde bir mahalle ve mescit kurmasını ve kadı bulundurmasını kabul ederek durumu kurtardı.
Hisarda bir garnizon bulunduğundan Ankara Muharebesi'nden (1402) sonra da kalenin Türklerde kaldığı tahmin edilir. Evliya Çelebi'ye göre XVII. yüzyılda bir dizdarı ve Kocaeli sancağından gelme 200 timarlı neferi vardı; topları Rumelihisarı'na ve Akıntıburnu'na atış yapacak biçimde yerleştirilmişti. Kale dışında muhafızlar için bir mescit ile Fatih vakfından bir namazgah yapılmıştı. Hisar XVII ve XVIII. yüzyıllarda Karadeniz'den gelen Kazak akınlarına karşı da bir ölçüde işe yaradı.
A. Gabriel'e göre Bayezid dönemindeki hisar, kare bir başkule (donjon) ile onu çeviren bir gömlek duvardan oluşan ve Göksu vadisinin girişini koruyan bir savunma kalesiydi; Fatih'in eklediği hisarpeçe ile su hizasından gemilere ateş edebilen bir taarruz kalesine dönüştü. Başkulenin içi tonozlu bir mekandır; duvarlardaki kiriş delikleri bodrumun üstünde üç ahşap kat bulunduğunu gösterir. Kuleye birinci kattan inip kalkan bir köprüyle girilirdi. Çevre duvarın köşelerinde küçük kuleler, dendanların ardında da bir seğirdim yolu vardı.
Bayezid dönemine ait kısımlar moloz taş ve aralarda tuğlayla örülmüştür; Fatih dönemi kısımlarında farklı bir teknik kullanılmış, top menfezlerinin kemerleri kesme taştan yapılmıştır. 1830'lara kadar başkule ile bütün burçların üstünde kurşun kaplı ahşap külahlar bulunuyordu. 1928 onarımında çimentoyla bilgisizce yapılan takviyeler esere zarar vermiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ANADOLUHİSARI” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Anadolu Hisarı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/anadolu-hisari/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları