TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Bursa, 1391–1395

Bursa'nın doğusunda, bugün adını külliyeden alan Yıldırım semtinde bir tepe üzerindedir. Külliye 1391–1395 yıllarında Yıldırım Bayezid tarafından yaptırılmıştır; vakfiyesi 1400 tarihlidir. Cami, medrese, imaret, hamam, türbe ve uzakça bir yerdeki darüşşifadan oluşur. Zaviyeli ya da tabhaneli tipteki cami, Orhan Gazi ve I. Murad camilerine benzer, ancak mimari ve işçilik bakımından onları geçer. Taçkapı, pencere sövelerindeki ince mukarnaslar ve mermer işçiliği dikkat çeker; Bursa kemeri denilen kemer ilk kez bu yapıda kullanılmıştır. Ana kubbe 12 m. çapında ve 22 m. yüksekliğindedir.
İki minareli tasarlanan caminin yapılan tek minaresi 1855 depreminde yıkıldı; sonra yapılan iki minare de zamanla yıkıldı. 1972'de eklenen minare 2011'de kaldırılarak özgün projeye uygun iki minare inşa edildi. Molla Gürani ve Ebussuud Efendi gibi alimlerin ders verdiği medrese 1948'den beri sağlık kurumu olarak kullanılmaktadır. Osmanlı mimarisinin ilk hastane binası olan darüşşifa bugün göz hastanesidir. Yıldırım Bayezid'in revaklı türbesini 1406'da oğlu Şehzade Süleyman yaptırmıştır; imaret ise günümüze ulaşmamıştır.
Külliyenin kurulduğu, Şüşteri Bahçesi diye bilinen arazi Orhan Gazi'nin vakfına aitti; karşılığında Ortakızık köyü Orhan Gazi Vakfı'na verilmiştir. Külliyeye su kemerleriyle Uludağ'ın ünlü kaynaklarından Akçağlayan suyu getirilmişti; bu kemerler günümüze ulaşmamıştır. Yapıları çeviren duvardan da yalnız bir kapı kalmıştır. Pencere ve kapıların çevresindeki mermer sövelerin süslenmesi ilk kez bu yapıda görülür; bu işçilik sonra Bursa Yeşil Cami ile Dimetoka Çelebi Sultan Mehmed Camii'nde ustalıkla uygulanmıştır. Kaba dere taşı ve tuğla, ardından kesme küfeki taşı ve tuğlayla örülen almaşık duvarlardan sonra dantel gibi işlenmiş mermer kaplı bir yapının ortaya çıkışı mimaride bir yükselişin göstergesidir.
Beş gözlü son cemaat yerinden girildiğinde iki yanda tabhaneler, 12 m çaplı ana kubbenin iki yanında karşılıklı eyvanlar, bunların yanlarında koltuk kubbeleri ve basamaklarla yükseltilmiş 11,50 m çaplı asıl ibadet bölümü yer alır. Koltuk kubbeli mekanların kıble duvarlarını kaplayan alçı nişler ve ocaklar ile çatıdaki bacalar, buralarda sürekli kalındığını gösterir. Doğudaki odada nesih yazıyla bir dua, batıdakinde sülüs yazıyla “Cömertlik imandandır, iman ise cennettedir” hadisi yazılıdır. Dik bir merdivenle çıkılan üst kattaki dar mekan onarım belgelerinde hünkar mahfili diye geçse de bir uzlethane olması muhtemeldir. Kalem işi ve ahşap süsleme görülmez; yalnız dış mihraplarda, pencere sövelerinde ve ocakların üstünde küçük çini kakmalar vardır.
Camiden 80 m aşağıdaki medresenin en itinalı bölümü, Türk üçgenli kubbesi ve mukarnaslı pandantifleriyle dershane eyvanıdır; 1906'da burada yetmiş üç öğrenci okuyordu. 29 × 53 m ölçüsündeki darüşşifada vakfiyeye göre üç tabip, şerbetçiler, eczacılar, bir ekmekçi ve bir aşçı vakıftan maaş alıyordu; yapı bir dönem baruthane ve silah deposu olarak kullanılmış, 1990'ların sonunda restore edilmiştir. Kare planlı türbe Osmanlı mimarisinin ilk revaklı türbesidir; içindeki beş sandukadan üçü Yıldırım Bayezid'e, oğlu İsa Çelebi'ye ve eşine aittir. Külliyenin küçük hamamı bugün ayaktadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “YILDIRIM KÜLLİYESİ” (Doğan Yavaş)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Yıldırım Camii (Bursa) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/yildirim-camii-bursa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları