TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar
Sadrazam, 1638–1644
Haritayı 1638 yılında açAvlonya'da, zeamet sahibi bir kişinin oğlu olarak doğdu. Küçük yaşta İstanbul'a gelip Yeniçeri Ocağı'na girdi ve Kara Hasan Ağa'nın yanında yetişti. Ok atmadaki ustalığı yüzünden “Kemankeş”, bazen de “Kara” lakabıyla anıldı. Ocakta çorbacılıktan yeniçeri ağalığına kadar yükseldi ve IV. Murad'ın emriyle ocakta büyük bir temizlik yaptı. Revan seferindeki başarıları üzerine kaptanıderya oldu; Şubat 1637'de buna sadaret kaymakamlığı da eklendi. Bu görevde devlet gelirlerini artıracak tedbirler alırken donanma için yeni kadırgalar yaptırdı.
1638 ilkbaharında IV. Murad'la birlikte Bağdat seferine çıktı. Kuşatma sırasında Tayyar Mehmed Paşa'nın şehid düşmesi üzerine 24 Aralık 1638'de veziriazam oldu.
Bağdat alındıktan sonra Safevileri barışa zorlamak için serdar-ı ekrem olarak orduyla bölgede kaldı; savaşta yıkılan surların ve binaların onarımıyla, idari işlerin düzene sokulmasıyla uğraştı. Bir yandan Şah Safi'ye Kanuni ve Şah Tahmasb dönemindeki sınırları esas alan bir barış teklifi gönderirken bir yandan da orduyu İran içlerine yürüttü. Kasrışirin'de üç gün süren görüşmelerin sonunda 17 Mayıs 1639'da bu şehrin adıyla anılan antlaşma imzalandı. Ocak 1640'ta İstanbul'a döndüğünde görkemli bir törenle karşılandı ve padişah tarafından ödüllendirildi.
IV. Murad'ın son yıllarında padişahın musahibi Silahdar Mustafa Paşa'nın hükümet işlerine karışması yüzünden onunla arası açıldı. Sultan İbrahim döneminde de makamını korudu ve yeni padişahın desteğiyle rakiplerini merkezden uzaklaştırdı; Galata'daki bir yangını söndürmeye çalışırken yüzü yanıp üç ay divana gelemediği hâlde görevden alınmadı.
Venediklilere birikmiş tazminat borçlarını ödetti, Rus Kazaklarının elindeki Azak Kalesi'nin geri alınmasını sağladı, Lehistan'la barış yaptı, Zitvatorok Antlaşması'nı yeniledi, Fransa ve İngiltere ile eski ahidnamelerin sürmesini kabul etti. Bir yıl kadar kaptanıderyalığı da üstlenerek donanmayı yeni gemilerle güçlendirdi.
Malî alanda yeniçeri ve sipahi sayısını üçte bire indirdi, boşalan maaşları kaldırdı, eyaletlerde tahrirler yaptırarak vergileri düzene soktu ve para ayarını düzeltti. Ayarı düzgün para sayesinde piyasada bolluk ve ucuzluk sağlandı; madde, bütçenin denk hâle geldiğini ve yılda 6000 kese tasarruf edildiğini, bu düzenlemelerin sonra Tarhuncu Ahmed Paşa bütçesine esas olduğunu belirtir. Ancak maaşların düşürülmesi, yeni vergiler ve genel tahrirler pek çok kişinin tepkisini çekti; Silahdar Mustafa Paşa meselesi yüzünden Valide Kösem Sultan'la da arası açıldı.
Sultan İbrahim'in silahdarı Yusuf Paşa ve padişah hocası Cinci Hoca Hüseyin Efendi ile rekabeti, rakiplerini yeniçerileri ayaklandırarak ortadan kaldırma girişimine vardı; ancak ocak ileri gelenleri buna razı olmadı ve plan padişaha ulaştı. Sultan İbrahim onu azletti; konağı kuşatılan Mustafa Paşa kıyafet değiştirip kaçmaya çalışırken yakalandı ve 31 Ocak 1644'te boğularak öldürüldü. Çarşıkapı'da sağlığında yaptırdığı türbesine gömüldü.
Kaynaklar onu cesur, akıllı, dürüst, tok sözlü, asabi ve hayırsever biri olarak anar; okuma yazma bilmediği ve bu yüzden kendini bu makama layık görmediğini söylediği rivayet edilir. Sivas Yenişehri'ni, bugünkü Yıldızeli'nin temelini kurdu, Edirne'de Mihal Bey Köprüsü'nü onarttı. Çarşıkapı'da 1641'de yaptırdığı medrese ve yanındaki yapılar 1937'de yol genişletme çalışmalarında ortadan kaldırılmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KEMANKEŞ MUSTAFA PAŞA” (Abdülkadir Özcan)
Şehir: İstanbul
Atıf: Padişahlar Atlası, “Kemankeş Kara Mustafa Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/kemankes-kara-mustafa-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları