TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

III. Ahmed Kütüphanesi

Eser · Kütüphane, İstanbul, 1719

Tür
Kütüphane
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1719
III. Ahmed Kütüphanesi
III. Ahmed Kütüphanesi · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1719 yılında aç

Topkapı Sarayı'nın Enderun Kütüphanesi

Topkapı Sarayı'nın üçüncü avlusunda, Arz Odası'nın arkasında yer alır ve Enderun Kütüphanesi olarak da anılır. Lale Devri'nde Sultan III. Ahmed, saraydaki dağınık kitapları bir yerde toplamak için II. Selim'e Mimar Sinan'ın yaptığı bakımsız Havuzlubahçe Köşkü'nü yıktırıp yerine bu kütüphaneyi yaptırmıştır. İnşaata 17 Şubat 1719'da başlanmış, temel I. Ahmed'in camisinde kullanılan altın kazmayla atılmıştır. Kapı üstündeki Arapça kitabe 1719 tarihlidir; açılış 23 Kasım 1719'da yapılmıştır. Yalnız saray mensuplarına açık olan kütüphane için bir vakfiye ve katalog da hazırlanmıştır.

Kitapları rutubetten korumak için bina pencereli yüksek bir bodrum üzerine oturtulmuştur. Bütün cepheleri mermer kaplıdır; üç kubbeli giriş sahanlığına iki yandan merdivenle çıkılır. Cephenin ortasında mihrap biçiminde, 1719 tarihli ve benzeri olmayan bir çeşme bulunur. İç mekanı bir kubbe ile oymalı tonozlar örter; bunlar renkli malakari süslemelerle bezelidir. Duvarların bir kısmı, Boğaziçi'ndeki Kara Mustafa Paşa Yalısı'ndan getirilmiş XVI. yüzyıl çinileriyle kaplıdır. Kapı ve pencere kanatları fildişi ve bağa kakmalıdır.

Yapım, maliyet ve vakfiye

Yerinde daha önce bulunan Havuzlubahçe Köşkü'nün, Fındıklılı Silahdar Mehmed Ağa'nın anlattığına göre ortasında mermer bir havuz ve on iki somaki sütuna oturan bir kubbesi vardı; köşkün basit bir şeması Hünername'deki bir minyatürde görülür. Lale Devri'nde cami ve kasırlardaki kitap dolapları yerine müstakil kütüphane binaları yapılması tercih ediliyordu. Aralık 1719 tarihli bir kayda göre kütüphanenin yapımı 19.570 kuruşa mal olmuştur.

Vakfiyede kütüphanenin neden kurulduğu, kitapların nerelerden toplandığı ve hangi günlerde yararlanılacağı belirtilmiş, dışarıya kitap çıkarılması yasaklanmış, hizmetlilerde aranacak şartlar ve onlara verilecek ücretler gösterilmiştir. Koleksiyona Fatih devrinden beri toplanan Hristiyanlıkla ilgili bazı el yazmaları ile matbu kitaplar da konmuştur.

Okuma salonu ve kitap dolapları

Giriş sahanlığı üç sivri kemerli ve dört sütunludur. Dıştaki mihrap biçimli çeşmenin tacı zengin rumi kabartmalarla süslüdür ve iki yanında zarif su içme muslukları bulunur; bunun arkasında, içeride ikinci bir çeşme daha vardır. Esas mekan enine bir dikdörtgendir. Kapının tam karşısında, bizzat Sultan III. Ahmed'in yazdığı manzum bir levhadan anlaşıldığına göre hadis okunmasına ayrılmış bir çıkıntı yer alır. Kubbe ve tonozlar dıştan kurşun kaplıdır; altlı üstlü çok sayıda pencere içeriye bol ışık verir, üst sıradakilerde renkli camlı alçı revzenler vardır.

Bugünkü kitap dolapları XIX. yüzyıl işidir ve binanın iç süslemesiyle uyuşmaz. Kitapların ilk dönemde, yirmi yıl sonra yapılan Ayasofya Kütüphanesi'ndekiler gibi renkli ve altın yaldızlı motiflerle bezeli, tel kafesli dolaplarda korunduğu tahmin edilmektedir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AHMED III KÜTÜPHANESİ” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “III. Ahmed Kütüphanesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/iii-ahmed-kutuphanesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları