TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Üsküdar Selimiye Camii

Eser · Cami, İstanbul, 1802–1805

Tür
Cami
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1802–1805
Üsküdar Selimiye Camii
Üsküdar Selimiye Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, R Prazeres)
Haritayı 1802 yılında aç

Nizam-ı Cedid döneminin camisi

Cami, III. Selim'in Üsküdar'daki Kavak Sarayı arazisinde kendi şahsi servetiyle kurdurduğu külliyenin merkezidir. Hamam, mektep, zaviye, çeşmeler, dükkanlar ve dokuma hanlarını içine alan külliye, birbirini dik kesen sokaklarla planlanmış ve Nizam-ı Cedid'i simgeleyen bir yerleşimin parçasıydı. Caminin temeli 26 Nisan 1802'de atılmış, 5 Nisan 1805'te ibadete açılmıştır. Yapımına Hassa Başmimarı Mehmed Arif Ağa zamanında başlanmış, Ahmed Nureddin Ağa'nın başmimarlığında bitirilmiş, inşaatı Foti Kalfa yürütmüştür.

Osmanlı baroku üslubundaki yapının 15 × 15 m ölçülerindeki kare harimini tek bir kubbe örter. Son cemaat yerinin köşk biçiminde bir hünkar mahfiliyle birleşmesi bu camide görülen bir yeniliktir. Harimi üç yandan saran yazı kuşağında Feth suresinin yer alması, III. Selim'in fetihler dönemini yeniden başlatma kararlılığını yansıtır. İki minare 3 Şubat 1823'teki lodos fırtınasında yıkılmış ve kısa sürede yenilenmiştir. Cami 1967'de kısmen, 1999-2002'de bütünüyle onarılmıştır; bugün İstanbul'da ölen kara kuvvetleri subaylarının askeri cenaze törenleri burada yapılır.

Geniş bir külliye ve avlu

Külliyede cami ve mektebin yanında, içinde Küçük Selimiye denilen bir mescit bulunan Nakşibendi zaviyesi, darüttıbaa, hamam, doksan yedi dükkan, dört çeşme, boyacı ve iplik ağartıcı yerleri ile yedi ayrı sandalcılar (ipekli dokuma) hanı yaptırılmış, Harem İskelesi de ticari iskeleye dönüştürülmüştü. Bunlardan cami, hamam, muvakkithane, sıbyan mektebi ve bir çeşme günümüze ulaşmıştır. Caminin kitabesi yapıyı 'mücessem bir nur' diye tanımlar; bina emininin Uzun Hasan Efendi ya da Hüseyin Efendi olduğu ileri sürülür.

Cami dikdörtgen bir avlu-bahçenin içindedir ve revaklı bir avlusu yoktur; beden duvarları avlu duvarlarına paralel değildir. Yüksek bir kaide üzerindeki yapıya üç yönlü geniş merdivenlerle çıkılır. Avlunun kuzeydoğu duvarı boyunca mektep, su depoları, şadırvan ve muvakkithane sıralanır. Avludaki rikab-ı hümayun taşı ile 1806'da burada bulunduğu bilinen 'nev-icad' sebil günümüze ulaşmamıştır.

İç mekan ve yazılar

Alt kısımları mermer, üst kısımları küfeki taşından olan cami, kubbe kasnağıyla birlikte beş sıra pencereye sahiptir; üçüncü ve dördüncü sıra pencereler arasındaki pilastrlar dikkat çeker. Cephelerde S ve C kıvrımları ile deniz kabuğu motifleri barok üslubu, bazı ayrıntılar ise ampir üslubunu yansıtır. Duvarların üst kısımları kalem işiyle süslüdür; mihrap ve minber incelikle işlenmiş mermerdendir. Kubbedeki celi sülüs yazılar İsmail Hakkı Altunbezer'e, bazı yazı ve kitabeler Çarşambalı Arif Bey'e aittir. Hünkar mahfilinin batı kanadı bugün İbrahim Hakkı Konyalı Kütüphanesi'dir; mihrap cephesinde iki simetrik kuşevi vardır.

Mektep, muvakkithane ve hamam

Avlunun kuzeydoğu köşesindeki iki katlı sıbyan mektebinin alt katı taş, üst katı ahşaptır; bir dönem karakol olarak kullanılan yapının bugün alt katı halk kütüphanesi, üst katı meşrutadır. Avlu duvarına bitişik, kurşun kaplı muvakkithane askeri cenaze törenlerinin malzemesinin saklandığı bir depodur. Caminin kuzeyindeki hamam, Kavak Sarayı Hamamı'nın temelleri üzerine 1802'de tamamlanmıştır; büyük kubbeli sıcaklığı dört halvet ve üç eyvanla klasik şemaya sahiptir. Yakındaki Çiçekçi semtinde bulunan 1802 tarihli III. Selim Çeşmesi'nin kitabe metni Seyyid İhya Efendi'ye, hattı Yesarizade Mustafa İzzet'e aittir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SELİMİYE CAMİİ ve KÜLLİYESİ” (M. Gözde Ramazanoğlu)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Üsküdar Selimiye Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/uskudar-selimiye-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları