TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1471–1472

Üsküdar'da Şemsi Paşa Camii'nin üstündeki sırtta, kendi adıyla anılan mahallede yer alır. Fatih Sultan Mehmed döneminde kısa bir süre sadrazamlık yapan Rum Mehmed Paşa tarafından 1471–72 yılında yaptırılmıştır; kapı üstündeki iki beyitlik Arapça kitabe bu tarihi ebced hesabıyla verir. Cami, türbe, medrese, hamam ve imaretten oluşan külliyeden yalnız cami ile türbe günümüze ulaşmıştır. Fetihten sonra şehirde yapılan ilk dini yapılardan olan cami, tabhaneli camiler grubuna girer.
Merkezi kubbenin mihrap yönünde bir yarım kubbeyle desteklenmesi yapıyı benzerlerinden ayırır; iki yandaki kubbeli odalar tabhane bölümünü oluşturur. Taş-tuğla almaşık örgülü cepheleri, kavisli kemerleri ve yuvarlak kasnağıyla Bizans dini mimarisini andırdığı ileri sürülmüştür. Cami, yapısını önemli ölçüde değiştiren onarımlar geçirmiştir: 1953'teki restorasyonda kasnak dalgalı bir görünüm kazanmış, son cemaat yeri beş kubbeli olarak yeniden yapılmıştır. Güneybatıdaki sekizgen türbede Rum Mehmed Paşa'nın gömülü olduğu kabul edilir.
Sekiz pencereli yuvarlak kasnak üzerinde yükselen ana kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanır, ağırlığı geniş tuğla kemerler taşır. Cephelerde kemerlere kadar kesme taş kullanılmış, bu noktadan sonra taş-tuğla almaşık örgüye geçilmiştir. Kirpi saçakla biten cepheler tuğla kemerli pencerelerle açılmış, doğu ve batı cephelerine birer çörten konmuştur. Kubbeli revakı yıkılan son cemaat yeri 1950'deki onarımda önce ahşap çatıyla örtülmüş, 1953'te altı sütuna oturan tuğla kemerlerle bugünkü biçimini almıştır.
Küfeki taşından giriş kapısı silmeli bir çerçeve içindedir; inşa kitabesi sivri kemer aynasında yer alır. Basık kemerli mermer kapının iki yanında istiridye kabuğu biçiminde sonlanan çokgen birer niş bulunur.
Merkezi kubbeli mekandan geniş bir kemerle, bir sekiyle yükseltilmiş asıl ibadet bölümüne geçilir; bu bölümün yarım kubbesine geçiş, uçlarından iri mukarnas dilimleri sarkan tromplarla sağlanır. Eski fotoğraflarda sekizi sağır on altı pencereli görülen kasnak bugün sekiz pencerelidir. Barok dönem kalem işleriyle bezendiği bilinen iç mekan bugün sıvalıdır; kubbe içlerinde yer yer Fatih dönemi nakışlarına rastlanır. Alçı mihrap mukarnaslı bir kavsarayla sonlanır; minber ve vaaz kürsüsü yenidir. Ocaklı ve dolaplı tabhane odaları bugün depo olarak kullanılır. Batıdan bitişik minarenin şerefe altı ve küp bölümü mukarnaslıdır.
Bir rivayete göre Rum Mehmed Paşa'nın cesedi Tire'deki caminin yanındaki türbede, başı ise buradaki türbede gömülüdür. Küfeki taşından yapılan türbenin iç mekanının geçmişte kalem işleriyle bezendiği anlaşılmaktadır. Ayvansarayi'nin harap olduğunu belirttiği medrese günümüze ulaşmamıştır. Üsküdar'ın en eski hamamı olduğu düşünülen çifte hamam 1886'da onarılmıştı; o da imaret gibi bugün yoktur. Paşa külliyeye Unkapanı'nda bir hamamı, evleri ve dükkanları, Manisa'da yaptırdığı bedesteni ve Fatih'in kendisine hediye ettiği, Dimetoka'ya bağlı Toyca-Oruzlu köyünü vakfetmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “RUM MEHMED PAŞA KÜLLİYESİ” (Tuğba Erzincan)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Rum Mehmed Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/rum-mehmed-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları