TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Afyonkarahisar, XV. yüzyıl

Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid devri devlet adamlarından Vezirazam Gedik Ahmed Paşa'nın yaptırdığı külliyenin camisidir. Kesin inşa tarihi bilinmeyen külliyenin, paşanın Anadolu beylerbeyiliği sırasında, 1470 civarında yapıldığı sanılır. Külliye cami, medrese, sıbyan mektebi ve hamamdan oluşur. Taçkapı üzerindeki kitabe 1795–96 onarımına aittir. Cami 1940'ta Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yeniden yapılırcasına onarılmış, bu dönemde sıbyan mektebi ortadan kalkmıştır. Bugün cami ve hamam işlevini sürdürmekte, medrese müze olarak kullanılmaktadır.
T planlı harimi ve köşelerindeki dört tabhane odasıyla cami, Orhan Gazi devrinde Bursa yöresinde ortaya çıkan tabhaneli cami tipinin Fatih devrine ait ilginç bir örneğidir. Önünde beş kubbeli bir son cemaat yeri vardır; taçkapı ve mihrap beyaz ve gri Afyon mermerindendir. Harimdeki kalem işlerinin bir kısmı Fatih devrinden kalmış nadir örneklerdendir; kündekari kapı ve pencere kanatları da bu döneme aittir. Yapının en dikkat çekici unsuru, burmalı gövdesi koyu lacivert çini kuşaklarla süslenmiş minaresidir.
29,20 × 35,40 m'lik bir alanı kaplayan caminin harimi, kıble ekseninde iki kare kubbeli birim ile güneydekine açılan iki eyvandan oluşur. Köşelerdeki 5,30 × 5,30 m boyutlarındaki tabhanelerin arasında dışa açılan, biraz daha büyük (5,55 × 5,55 m) kubbeli eyvanlar vardır; tabhanelerin XIX. yüzyılda değiştirilen ocakları altıgen kesitli, piramit külahlı bacalara sahiptir. Bu tipin geç örneklerinde olduğu gibi mihrap eksenindeki birimleri ayıran set kaldırılarak ferah bir ibadet mekanı elde edilmiş, eyvanların köşeleri yalnız bu camiye özgü biçimde pahlanmıştır.
1940 onarımında yenilenen duvarlarda yörenin sarımtırak küfeki taşı kullanılmış, tuğla kubbeler dıştan kurşunla kaplanmıştır. Taçkapının iç yüzündeki madalyonda yer alan “ya Hazret-i Bilal-i Habeşi” yazısı, 1940'ta kaldırıldığı sanılan ahşap bir müezzin mahfilinin varlığına işaret eder. Beyaz mermer minberin kapısı üstünde kabartma sülüs kelime-i tevhid bulunur; prizmatik külahı bir Selçuklu kümbetinin külahını andırır. Klasik üsluptaki öteki süslemeler 1940'ta yapılmış, yazıları Tuğrakeş İsmail Hakkı Altunbezer yazmıştır.
34,00 × 31,50 m boyutlarındaki medresenin avlusu doğu ve batıdan beşer birimli revaklarla, bir yanından da yan yana yazlık ve kışlık dershanelerle çevrilidir. Revak kubbelerini taşıyan mermer sütunlar ve başlıkları devşirmedir; toplam on dört hücre vardır. Çift dershaneli tasarım Osmanlı öncesi Anadolu medreselerine dayanır ve Edirne'deki Saatli Medrese ile Bursa'daki Sitti Hatun Sıbyan Mektebi'nde de görülür. Günümüze ulaşmayan sıbyan mektebi XIX. yüzyılda iki katlı, bağdadi duvarlı bir ev görünümündeydi.
Erkekler kısmı doğuda, kadınlar kısmı batıda olan çifte hamam 37,66 × 26,35 m'lik bir alanı kaplar; duvarları moloz taş, kubbe ve tonozları tuğladır. Erkekler soğukluğunun ortasında yuvarlak bir havuz vardır; sıcaklıkta göbek taşının bulunduğu kubbeli birimin yanlarında kurnalı eyvanlar ve üç halvet yer alır. Kadınlar kısmının sıcaklığı ters T biçimindedir. Hamamın kuzeyinde su haznesi, onun arkasında da külhan ve odunluk uzanır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “GEDİK AHMED PAŞA KÜLLİYESİ” (M. Baha Tanman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Gedik Ahmed Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/gedik-ahmed-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları