TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Silivri, 1530–1531

Piri Mehmed Paşa'nın Silivri'de yaptırdığı külliye, 8 Haziran 1521 tarihli Arapça vakfiyesine göre cami, medrese, misafirhane, imaret, sıbyan mektebi, muvakkithane, dükkanlar ve hazireden oluşuyordu. Bunlardan günümüze cami, han, sıbyan mektebi ve muvakkithane ulaşmıştır. Cümle kapısı üzerindeki kitabe cami için 1530–31 yılını verir. Mimarı kesin olarak bilinmez; kitabe tarihi Acem (Esir) Ali'nin başmimar olduğu döneme rastlar.
Düzgün kesme taştan, zaviyeli (tabhaneli) planda yapılan caminin 11,90 metre çaplı kubbeyle örtülü kare orta mekanının iki yanında kubbeli küçük birer zaviye bulunur. Beş kubbeli son cemaat yeri dört sütuna oturur. Minarenin kaidesi ilk döneme aittir; üst kısmı 1765–66'da külliyenin mütevellisi Sadeddin Bey tarafından yeniden yaptırılmıştır. Cami 1895–96'da tamir gördü, 1961–1971 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarıldı. Kıble tarafındaki hazirede Piri Mehmed Paşa'nın ve oğlu Muhyiddin Mehmed Raşid Efendi'nin sandukaları yer alır.
Cami, geniş bir avlunun ortasında birkaç basamakla çıkılan yüksek bir set üzerinde durur. Son cemaat yerinin mukarnas başlıklı dört sütunu beş sivri kemer taşır; pandantifli beş kubbeden ortadaki ötekilerden biraz yüksektir, iki yanı ise pencereli duvarlarla kapatılmıştır. Orta kemer üzerinde 1895–96 onarımını bildiren bir kitabe, cümle kapısı üzerinde ise kelime-i şehadetle birlikte inşa tarihini veren kitabe bulunur.
Ana kubbe dıştan kurşun kaplıdır ve köşelerde payanda kemerleriyle desteklenmiştir. Harim alt sırada dikdörtgen, üst sırada sivri kemerli pencerelerle aydınlanır. Dışa taşan mihrap bölümünü yarım kubbe örter; mihrap mukarnaslı yaşmaklı, çokgen bir niş olarak düzenlenmiş ve bir palmet dizisiyle taçlandırılmıştır. Son yıllarda yenilenen kalem işleri arasında ana kubbenin merkezinde Ayetü'l-kürsi yer alır. Tek şerefeli minareye cami içinden çıkılır.
İki katlı, kesme taştan sıbyan mektebi caminin doğusunda, alçak duvarlı bir bahçe içindedir; bahçenin köşesindeki kare planlı muvakkithane bugün müezzin odası olarak kullanılır. Vakfiyede imaret hanı (ahır) diye geçen 13 × 47 metrelik moloz taş yapı avlunun doğu cephesi boyunca uzanır. Vakfiyeye göre medresede talebe sayısı ondan fazla olmayacaktı; yetim çocuklar için açılan mektepte bir muallim ve bir kalfa görev yapıyordu. Piri Mehmed Paşa Silivri'deki on dükkanı da vakfa bağlamıştı.
Avlunun ortasındaki şadırvanın çinko kaplı piramidal külahı ve onu taşıyan sekiz kare sütun 1966–1971 onarımında yapılmıştır; ortadaki on altıgen fıskiyeli havuzun özgün haliyle de böyle olduğu tahmin edilir. Avluyu çeviren müştemilatın bazı bölümlerinin yıkılıp yerlerine yüksek binalar yapılması külliyenin bütünlüğünü bozmuştur. Eskiden geniş bir alana yayılan hazire, onarımlar sırasında 12 × 23 metrelik, duvarla çevrili ve üstü açık bir alana toplanmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “PÎRÎ MEHMED PAŞA KÜLLİYESİ” (Tayfun Akkaya)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Piri Mehmed Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/piri-mehmed-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları