TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Gazi Hüsrev Bey Camii

Eser · Cami, Saraybosna, 1530–1531

Tür
Cami
Yer
Saraybosna, Bosna-Hersek
Yapım
1530–1531
Gazi Hüsrev Bey Camii
Gazi Hüsrev Bey Camii · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Bjoertvedt)
Haritayı 1530 yılında aç

Bosna'nın en önemli külliyesi

Saraybosna'daki külliyenin camii, kapısı üzerindeki Arapça kitabeye göre Kanuni Sultan Süleyman döneminde, 1530–31'de yapılmıştır. Gazi Hüsrev Bey'in kurduğu külliyede medrese (1537–38), banisinin 1541 tarihli türbesi, hankah, kütüphane, hamam, hanlar ve saat kulesi de yer alır. Bütünüyle kesme taştan yapılan cami, kubbeli kare bir mekan ile kıble yönünde onu izleyen yarım kubbeli bir bölümden oluşur; iki yanında tabhane odaları vardır. Halep'teki Hüsrev Paşa Camii ile birlikte Osmanlı mimarisindeki tabhaneli camilerin son örneklerindendir.

Evliya Çelebi 1660'ta caminin kalabalık cemaatinden ve kışın abdest musluklarından ısıtılmış su akıtıldığından söz eder. Avusturya idaresi döneminde onarım adına aslına uymayan eklemeler yapılmış; iç mekan muhtemelen XIX. yüzyıl sonlarında üsluba uymayan kalem işleriyle kaplanmış, 1893'te avluya yeni bir şadırvan yapılmıştır. Bosna'nın bu en önemli külliyesi 1992'den itibaren Sırp saldırılarında çok ağır tahribata uğramış, yanmış ve yıkılmıştır.

Vakıf ve yönetimi

Caminin kapısındaki kitabe sülüs hatla yazılmış üç beyitlik Arapça bir metindir. Kanuni Sultan Süleyman Temmuz 1533'te verdiği temlikname ile Gazi Hüsrev Bey'e geniş araziler bağışladı; vakfiyelerde Rumeli'nin çeşitli yerlerindeki mülklerin yanında nakit ve değerli mücevherler de vakfedildi. Vakfın yönetimi Hüsrev Bey'in kethüdası Murad Bey'e ve onun soyuna bırakıldı. 1545–46'da ölen Murad Bey, efendisinin türbesinin yanındaki altı köşeli küçük türbeye gömüldü.

Harim ve iç düzen

Caminin önünde, mukarnas başlıklı dört mermer sütuna dayanan beş bölümlü kubbeli bir son cemaat yeri vardır. Harimin kubbeli kare bölümü 13 × 13 m ölçüsündedir ve ana kubbe 26 m kadar yükselir. Mihrap bölümünde yarım kubbeye geçiş zengin mukarnaslarla sağlanmıştır. Aslında kapalı olması gereken tabhane odaları sonradan dolgu duvarları boşaltılarak orta mekana açılmıştır. Mermer minberin korkuluğu klasik üslupta şebekelidir; sekiz somaki sütuna oturan mahfile ise geç dönemde barok korkuluklu bir balkon eklenmiştir.

Sağdaki minarenin külaha kadar yüksekliğini Ekrem Hakkı Ayverdi 35,82 m, Smail Tihic 47 m olarak verir. Basit bilezik biçimindeki şerefe çıkmaları, bu kısmın çok geç bir dönemde, belki XIX. yüzyıldaki onarımda yenilendiğini gösterir.

Külliyenin diğer yapıları

Hüsrev Bey'in annesi Selçuk Hatun adına yapılan ve kurşun örtüsü yüzünden halk arasında Kurşunluca (Kurşumliya) denilen medresede 1960'a kadar yüksek dereceli İslami ilimler öğretimi sürdü; dar avlusunun çevresinde kubbeli ve ocaklı on iki hücre sıralanır. Sekizgen planlı türbenin içi çini ve kalem işleriyle süslüdür. Halvetiyye'ye, sonra Nakşibendiyye'ye ait olan hankah, sıbyan mektebi, ilk kütüphane binası, misafirhane ve imaret günümüze ulaşmamıştır. Asıl vakıftan olan Taşhan 1879 yangınından sonra yıktırılmış, vakfa sonradan bağlanan Morica Han 1957'de yanmıştır. Saat kulesinin saatini Saraybosnalı iki tüccar İngiltere'den getirmiştir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “GAZİ HÜSREV BEY KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Gazi Hüsrev Bey Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/gazi-husrev-bey-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları