TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Mihrimah Sultan Külliyesi (Üsküdar)

Eser · Cami ve külliye, 1540'lar–1547

Tür
Külliye
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1540–1547

Mimar Sinan eseri

Mihrimah Sultan Külliyesi (Üsküdar)
Üsküdar'daki Mihrimah Sultan Camii, revaklı ön cephesi. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, R Prazeres)
Haritayı 1540 yılında aç

Kanuni'nin kızı adına bir külliye

Üsküdar'da İskele Meydanı'nın kuzeyindeki külliyenin, Kanuni Sultan Süleyman tarafından kızı Mihrimah Sultan adına yaptırıldığı kabul edilir. İnşaata 1540'ların ilk yıllarında başlandı; cami kitabesine göre yapı 1547'de tamamlandı. Külliye, Mimar Sinan'ın mimarbaşı olduktan sonra Şehzade Külliyesi ile aynı zamanda inşa ettiği ilk önemli yapı gruplarındandır.

Külliye cami, medrese, sıbyan mektebi, imaret-tabhane ve han ile su yolları, çeşmeler, hazne ve helalardan oluşuyordu. Sonraki dönemlerde iki türbe, ahşap bir kasır, bir muvakkithane ve muhtemelen bir çifte hamam eklendi. Sultantepe'nin eteğindeki eğimli arazi yüzünden yapılar kuzey-güney doğrultusunda dağınık biçimde yerleştirildi.

İskele Camii

İskele Camii adıyla da bilinen cami, merkezî kubbeyi üç yönden destekleyen yarım kubbelerle örtülü bir harime, beş kubbeli bir son cemaat yerine ve bunu üç yönden çeviren ikinci bir son cemaat yerine sahiptir. Sinan burada Şehzade Camii'ndeki dört yarım kubbeli şemadan farklı bir düzen denedi; madde yazarına göre cami, Sinan'ın sonraki yapılarında yoğunlaşacağı mekân arayışlarının başlangıcı sayılabilir. Kıyıdaki dar alan klasik revaklı bir avluya izin vermediği için şadırvanı da içine alan ahşap örtülü ikinci son cemaat yeri, yoğun cemaatin toplandığı bu yol üzerinde iyi bir çözüm oldu.

Yazar, Boğaziçi'nin başlangıcındaki bu yerleşimle Sinan'ın kariyerinin ilk yıllarında iyi bir şehir plancısı olduğunu da gösterdiğini belirtir; buna karşılık özellikle son cemaat yerinin caminin görünüşüne ağırlık verdiğini ekler. Sultan camilerine özgü iki minaresinden sağdakinin daha ince ve yüksek oluşu, farklı dönemlerde yapıldıklarını düşündürür.

Kaybolan ve değişen yapılar

İmaret-tabhane, han, kasır ve muvakkithane zamanla ortadan kalktı. Kurşunlu Han olarak anılan ve kervansaray olarak tasarlandığı sanılan yapı 1920'lerde harap oldu ve bir süre sonra kaldırıldı. Muhtemelen imarete ait olan kubbeli bina 1936'da yol genişletilirken yıktırıldı. Mihrimah Sultan Hamamı diye de anılan çifte hamam 1994'te yıkıldı; yerine aslıyla ilgisi olmayan bir yapı yapıldı.

Deniz tarafındaki beş kemerli sıra çeşmenin iki bölümü 1681'de, Mihrimah Sultan'ın ölümünden yüz yıl sonra, onun adına yeni bir çeşmeye dönüştürüldü. Sonradan eklenen türbelerden biri 1893'te ölen Sadrazam İbrahim Edhem Paşa'ya aittir. Caminin önündeki hazirede, Mihrimah Sultan'ın kayınbiraderi Kaptanıderya Sinan Paşa'nın 1554 tarihli mezarı bulunur.

Bugünkü durumu

On altı hücreli medrese, 1961 onarımında avlusu kapatılıp iç düzeni değiştirilerek bugün baninin adını taşıyan bir sağlık merkezi olarak kullanılıyor. Sıbyan mektebi çocuk kütüphanesine dönüştürüldü; altındaki çeşme ise suyu kesildikten sonra dükkân hâline getirildi. Son cemaat yerinin sundurmasından uzatılan sütunlu bir köşkün içindeki şadırvan ise dönemin taş işçiliğini gösteren zarif bir örnek olarak durmaktadır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MİHRİMAH SULTAN KÜLLİYESİ” (İsmail Orman)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Mihrimah Sultan Külliyesi (Üsküdar) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/mihrimah-sultan-kulliyesi-uskudar/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları