TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Haseki Külliyesi

Eser · Külliye, İstanbul, 1538–1550

Tür
Külliye
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1538–1550

Mimar Sinan eseri

Haseki Külliyesi
Haseki Külliyesi · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Dosseman)
Haritayı 1538 yılında aç

Sinan'ın başmimar olarak ilk eseri

Cami, medrese, sıbyan mektebi, çeşme, imaret ve darüşşifadan oluşan külliye, Kanuni Sultan Süleyman'ın hasekisi Hürrem Sultan adına Mimar Sinan'ın hassa başmimarı olduktan sonra yaptığı ilk eserdir. Önce 1538–39'da cami, 1539–40'ta medrese ve sıbyan mektebi, 1550'de de imaret ile darüşşifa yapıldı; bu yüzden yapılar bir bütün olarak planlanmamıştır. İmaretin kitabesine göre bu bölümü Kanuni yaptırmıştır. Tek kubbeli cami cemaate dar gelince 1612'de Sedefkar Mehmed Ağa doğu yönüne aynı büyüklükte kubbeli bir mekan ekleyerek onu iki katına genişletti.

Sekizgen avlulu darüşşifa, Osmanlı mimarisinde eşi olmayan bir plana sahiptir; tarih boyunca kadın hastanesi ve tımarhane gibi farklı işlevlerle kullanıldı. Yangın ve depremlerde zarar gören külliye her seferinde onarıldı. 1963–1974'teki restorasyondan sonra Diyanet İşleri Başkanlığı'na verildi ve 1976'da İstanbul Haseki Eğitim Merkezi olarak açıldı; binalarında müftü ve vaizlerin mesleki eğitimi yapılır.

Cami

Külliye, XIX. yüzyıldan beri Haseki adıyla anılan Avratpazarı semtinde kurulmuştur; 1551 tarihli vakfiyesi Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. Cami Haseki Caddesi'nin bir yanında, diğer yapılar karşı yanındadır. İlk caminin kare harimini, dışta yüksek bir kasnağa, içte istiridye biçimli tromplara oturan 11,30 metre çaplı bir kubbe örter. 1612'deki genişletmede yeni mekana iki sütuna oturan üç kemerli bir açıklıkla geçilmiş, mihrap da çift kubbeli harimin ortasına kaydırılmıştır; beş kubbeli son cemaat yeri eklenen bölümün önünde devam etmez. Alçıdan yapılan mihrap bugün beyaz mermer görünümünde boyanmıştır; mermer minber oldukça sadedir. Kubbede lacivert, kırmızı ve yeşilin hakim olduğu kalem işleri, hünkar mahfilinde de perde motifli bir mihrap deseni dikkat çeker. Küfeki taşından minarenin gövdesi ve peteği çok köşelidir.

Medrese, mektep ve imaret

1539–40'ta yapılan medresenin revaklı avlusunu kubbeli on altı oda çevirir; 6,80 metre çaplı kubbeli dershane kütleden dışa taşar. Revak kemerleri kırmızı ve beyaz taşla almaşık örülmüştür. Kapılardaki 1539–40 tarihli iki çini pano, medresenin harap olduğu yıllarda korunmak üzere Çinili Köşk'e götürülmüştür. İki birimli sıbyan mektebinin biri sütunlu açık, öteki kapalı dershanedir; medresedekine benzer nilüfer başlıklı sütunlar iki yapının birlikte tasarlandığını düşündürür. 1550 tarihli imaretin avlusu revaklıdır; kuzeyindeki mutfak iki büyük kubbeli mekan ile dört küçük kubbeli aşevi bölümünden oluşur. Cadde üzerindeki XVI. yüzyıl çeşmesi 1766'da onarılmıştır.

Darüşşifa

Darüşşifa kapısındaki kitabenin son mısraı ebced hesabıyla 1550 tarihini verir; 1892 ve 1911 tarihli iki onarım kitabesi de vardır. Sekizgen avlunun beş kenarı çift kubbeli odalarla çevrilidir; güneydoğu ve güneybatı köşelerinde büyük kubbeli birimler avluya eyvan gibi açılır. Bu eyvanlar bugün camekanla kapatıldığından mekan etkisi tam algılanamaz. Yoldan girilen iki bağımsız odanın ilaç hazırlamak için kullanıldığı düşünülür. Yapı tarih boyunca Haseki Sultan Darüşşifası, Darülcünun Bimarhanesi, Haseki Zindanı ve Haseki Kadınlar Hastahanesi gibi pek çok ad almıştır. Bugün medrese yatakhane, imaret yemekhane, mektep toplantı salonu, darüşşifa eğitim ve idare binası olarak kullanılmaktadır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HASEKİ KÜLLİYESİ” (Sema Doğan)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Haseki Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/haseki-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları