TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, İstanbul, 1586
Mimar Sinan eseri

Fatih'te Hırka-i Şerif Camii yakınındaki külliyeyi III. Murad'ın veziriazamlarından Hadım Mesih Mehmed Paşa 1586'da yaptırmıştır; cami, türbe, çeşmeler, dükkanlar ve küçük bir hazireden oluşur. Cami, Hasan Paşa adlı bir vezirin mescidi yıktırılarak yerine yapılmıştır. Yapı Mimar Sinan'ın mimarbaşılığı döneminde ele alınmıştır; Sinan'ın çırağı Davud Ağa'nın da burada çalışmış olabileceği düşünülür. 1894 depreminde zarar gören cami 1936–1939 ve 1955–1957'de onarılmıştır.
Kesme taştan caminin 12,80 metre çaplı kubbesi sekiz payeye oturur. İki katlı yan galeriler üst katta geniş mahfillere dönüşür; mihrabın çevresi yeşil zeminli çini levhalarla kaplıdır. Batıdaki yedi dükkan, eğimli arazideki caminin düz bir platforma oturmasını sağlar. Paşanın sekizgen açık türbesinin, genellikle şadırvana ayrılan avlu ortasında yer alması klasik Osmanlı mimarisinde bir istisnadır. Köşedeki ikiz çeşmenin üzerindeki kitabe yapının 1586'da yaptırıldığını, altındaki kitabe ise 1818'de III. Mustafa'nın kızı Beyhan Sultan tarafından onarıldığını kaydeder.
Çevresindeki bazı vakıf binaları Ali Paşa'ya ait olduğundan halk arasında Mesih Ali Paşa Camii diye de anılan yapıya batı ve güneyde açılan iki kapıdan girilir. Batıdaki basık kemerli kapı, görevliler odasının altından çapraz tonozlu bir mekana, oradan birkaç basamakla avluya ulaştırır. Avlu, köşeleri hafifçe pahlı dörtgen payelere oturan on iki kubbeli bir revakla çevrilidir; kuzey revakının gerisindeki sivri kemerli nişlerde abdest muslukları bulunur, revakların iki ucunda ise kaynaklara göre kayyım ve müezzine ait kubbeli birer oda yer alır.
Son cemaat yeri iki sıralıdır: ahşap çatılı dış revak baklavalı başlıklı dört mermer sütuna, yanlarda kubbe, ortada aynalı tonozla örtülü beş gözlü iç revak ise altı granit sütuna dayanır. Mukarnas kavsaralı taçkapının iki yanında kum saati bezemesi vardır; caminin inşa kitabesi taçkapının iki yanındaki nişlerin üzerindedir.
Ana kubbeyi taşıyan sekiz paye, kubbeyi çeviren çokgen kesitli sekiz ağırlık kulesiyle dışarıdan da okunur. Harim köşelerde eksedralarla genişler; dışa taşan derin mihrap bölümü yarım kubbeyle örtülüdür. Zemin kattaki yan galeriler iç mekandan ayrıldığı için buradan gelen ışık yetersizdir; buna karşılık mahfil seviyesinden yukarı açılan çok sayıda pencere harime yeterli ışık sağlar.
Mihrabı çevreleyen yeşil zeminli çini levhalarda, merkezdeki büyük rozetten çarkıfelek biçiminde dağılan kırmızı-mavi çiçekler ve Çin bulutları görülür; galeri pencerelerinin üstünde lacivert zemin üzerine sülüs yazılı çini alınlıklar vardır. Yivli sütunlarla sınırlanan mermer mihrap mukarnaslı bir yaşmakla biter; ince işçilikli mermer minber ajurlu geometrik geçmelerle süslüdür.
Kuzeybatı köşedeki minare, kuzeydoğu köşedeki merdiven kulesiyle dengelenir. Prizmatik üçgenlerle biçimlenen uzun pabucun üzerinde yükselen çokgen gövdede, mukarnaslı şerefenin altında her yüze kabartma olarak işlenmiş dilimli kemerler ve içlerindeki kabartma kandiller eşine rastlanmayan bir bezeme oluşturur; petek ve külah yenilenmiştir. Avlu ortasındaki sekizgen türbenin her yüzünde demir parmaklıklı birer pencere bulunur, yapıyı üstte bir palmet frizi çevreler. Hadikatü'l-cevami'ye göre yerine bu caminin yapıldığı mescidin sahibi Hasan Paşa, mihrabın önündeki küçük hazirede yatmaktadır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “MESİH PAŞA KÜLLİYESİ” (Tuğba Erzincan)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Mesih Paşa Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/mesih-pasa-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları