TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

III. Ahmed Çeşmesi (İstanbul)

Eser · Çeşme, İstanbul, 1728–1729

Tür
Çeşme ve sebil
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1728–1729
III. Ahmed Çeşmesi (İstanbul)
III. Ahmed Çeşmesi (İstanbul) · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0, Serhinho)
Haritayı 1728 yılında aç

Bab-ı Hümayun önündeki meydan çeşmesi

Bab-ı Hümayun ile Ayasofya arasındaki bu anıtsal meydan çeşmesi ve sebil, Sultan III. Ahmed tarafından yaptırıldı. Kitabesine göre 1728–29'da inşa edilmiştir; on dört kıtalık tarih manzumesi Seyyid Vehbi'nindir ve yapımını Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa tavsiye etmiştir. Son tarih beytini III. Ahmed söylemiş ve Ayasofya'ya bakan ana cepheye celi sülüs hatla kendisi yazmıştır. Çeşme Nisan 1729'da henüz bitmemişti; padişah, eserin tamamlandığını göremeden 1730'da Patrona Halil ayaklanmasıyla tahtını kaybetti. Mimarı bilinmemektedir; Hassa başmimarı Kayserili Mehmed Ağa'ya yapılan atıf hiçbir kayıtla desteklenmez.

Kare planlı çeşmenin dört köşesinde yarım yuvarlak çıkıntılar halinde şebekeli sebiller, her cephenin ortasında birer çeşme bulunur. Çok geniş saçaklı, kurşun kaplı ahşap çatının ortasında ve sebillerin üstünde dilimli kubbecikler yükselir. Batı sanatının etkilerinin sızmaya başladığı dönemin eseri olan yapının bütün yüzeyleri, kısmen altın varakla yaldızlanmış mermer kabartmalar ve çinilerle boş yer bırakılmadan bezenmiştir. Çeşme, ilk yapıldığından bu yana büyük bir değişikliğe uğramamıştır.

Kitabeler ve yapım belgeleri

Seyyid Vehbi'nin talik hatla yazılmış uzun kasidesi her cephede çeşmelerin ve sebillerin üstüne işlenmiştir. Sadrazam İbrahim Paşa'nın yapımı tavsiye ettiği, Marmara'ya bakan taraftaki kitabeden öğrenilir; son tarih beytini padişahın kendi eliyle yazdığı ise beytin altındaki ketebeden anlaşılır. Nisan 1729 tarihli bir belgeyle Marmara naibinden “saf, beyaz ve damarsız” mermerlerin acele gönderilmesi istenmiştir. Kısa bir arşiv kaydına göre Hassa başmimarı Mehmed Ağa yalnızca alemlerin ve şebekelerin yaldızlanması işini üstlenmiştir. Yakından bakıldığında yapıda geç tarihli küçük onarımların izleri görülür.

Sebiller, dehliz ve süsleme

Çeşmelerin iki yanında mihrap biçiminde nişler vardır; yalnız bir cephede bunların yerine kapılar açılmıştır. Bu kapılardan ortadaki sekizgen su haznesi ile dış duvarlar arasında dolaşan bir dehlize girilir; sebilciler köşelerdeki sebillere bu dehlizden ulaşırdı. Beş kubbeciğin tepesinde içleri oyma yazılı, altın yaldızlı tunç alemler bulunur. Sebil şebekelerinin aralarındaki sütunlar yukarıda yarım yuvarlak çubuklarla sürdürülerek cephedeki yatay çizgiler dengelenmiştir.

Batı kökenli motifler en çok geniş saçağın alt yüzünde ve çeşmeleri çeviren dal kıvrımlı çerçeve şeritlerinde görülür; yatay süsleme şeritlerinde ise mukarnaslar ve şemseler yer alır. Çiniler teknik kalite bakımından XVI. yüzyıl İznik çinilerinin düzeyinde değildir. Ayasofya'ya bakan cephede musluğun üstünde madalyon içinde “maşallah” yazılıdır; sebillerin yaldızlı tunç şebekelerinde lale motifi tekrarlanır. Semavi Eyice yapıyı Türk sanatındaki meydan çeşmelerinin en göz kamaştırıcı örneği sayar; İstanbul'a gelen yabancı seyyahların hepsi de onu hayranlıkla anlatmıştır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “AHMED III ÇEŞMESİ” (Semavi Eyice)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “III. Ahmed Çeşmesi (İstanbul) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/iii-ahmed-cesmesi-istanbul/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları