TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Saray, İstanbul, 1521

Sultanahmet'te Atmeydanı kenarındaki sarayı Kanuni Sultan Süleyman'ın veziriazamı Makbul İbrahim Paşa yaptırmıştır. 1521 tarihli bir belgeden, mevcut bir konağın büyük değişiklik ve eklemelerle saraya dönüştürüldüğü anlaşılır. Paşanın düğünü 1524'te burada yapıldı; Kanuni, 1530'daki şehzade sünnet düğününü sarayın önünde meydana bakan bir kasırdan izledi. İbrahim Paşa'nın 1536'da idamından sonra saraya devletçe el konuldu; saray sonraki dönemde sadrazamlara, kaptan-ı deryalara ve hanedan damatlarına tahsis edildi. Evliya Çelebi onu İstanbul'daki vezir saraylarının en büyüğü olarak kaydeder.
Saray 1652'de yandı, 1720'ye doğru Nevşehirli Damad İbrahim Paşa tarafından onarıldı ya da yeniden yapıldı; 1741'deki yangından sonra bir daha onarılmadı. Kalan yapıların bir bölümü Defterhane, bir bölümü 1939'a kadar cezaevi olarak kullanıldı; 1939'da Adliye Sarayı'na yer açmak için dördüncü avlu tamamen yıktırıldı. Dört avlu etrafında kurulan sarayın ilk inşasından kalan tek avlusu ikinci avludur. Mimar Hüsrev Tayla yönetimindeki çalışmalarla bazı bölümler ihya edilmiş ve yapı Türk ve İslam Eserleri Müzesi olarak düzenlenmiştir.
İstanbul Emini Ömer Ağa'nın padişaha sunduğu 1521 tarihli yazıya göre yapıda bir kule ve çardağı, köşk, hazine odası, hamam, kiler, mutfaklar, divanhane ve ahır gibi bölümler vardı. 16 Mayıs 1525 gecesi çıkan bir ayaklanmada saraya da saldırılarak kapı ve pencereleri parçalandı. İbrahim Paşa'nın 1526'da Budin seferinden ganimet olarak getirdiği heykelleri sarayın önüne diktirmesi tepki çekti; şair Figani'nin bu yüzden paşayı hicvetmesi hayatına mal oldu. Paşanın idamından sonra saray, aralarında Zal Mahmud Paşa, Bosnalı Damad İbrahim Paşa ve Kaptanıderya Topal Receb Paşa'nın da bulunduğu birçok devlet adamına ve hanedan damadına verildi; uzun süre Receb Paşa'nın adıyla anıldı. 1648'de Sultan İbrahim sarayı Telli Haseki diye tanınan gözdesine hediye etti.
Meydana doğru alçalan bir alanda kurulan sarayın cephesi toplam 140 metre genişliğindeydi. 1533'te İstanbul'a gelen Flaman C. D. Schepper, kesme taştan yapılmış sarayın İtalyan tarzında olduğunu belirtir; Matrakçı Nasuh da yapıyı kulesiyle resmeder. Meydanla aradaki kot farkı nedeniyle ikinci avlunun meydana bakan cephesi tonozlu bir istinat galerisine oturtulmuştur. Padişahların Atmeydanı'ndaki eğlenceleri seyrettiği yer, ikinci avlunun güneyindeki divanhaneydi; kaynaklar duvarlarının çinilerle bezeli olduğunu gösterir. Minyatürlerde görülen şahnişin son restorasyonda yeniden yapılmış, cephe ise duvardaki kırmızı sütun izlerine dayanılarak kırmızı boyalı ahşap sütun ve kemerlerle restore edilmiştir.
Sarayın en küçük avlusu olan üçüncü avlu, alt katta tonozlu koğuşlar, üst katta revaklı kubbeli odalarla çevriliydi; 1582 sünnet düğünü öncesindeki yenilemede ana giriş buraya alındı. Bu avlunun yerinde bugün Adalet Sarayı Arşiv Dairesi bulunur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İBRÂHİM PAŞA SARAYI” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “İbrahim Paşa Sarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ibrahim-pasa-sarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları