TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Hezargrad, 1533–1616

Kuzey Bulgaristan'da, Osmanlı döneminde Hezargrad adını taşıyan bugünkü Razgrad'da bir külliyenin merkezi olarak Sadrazam Makbul İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cami ve darüttalim için düzenlenen vakfiye Eylül-Ekim 1533 tarihlidir. Evliya Çelebi, caminin yanında imaret, medrese, darülkurra, sıbyan mektebi ve hamam bulunduğunu kaydeder. Camideki 1616 tarihli Arapça kitabeye göre yapı tam olarak bitirilememiş ve bu tarihte Mahmud Paşa tarafından tamamlatılmıştır.
Yaklaşık 20 × 20 m ölçülerindeki kare yapı düzgün kesme taştan örülmüş, cepheleri üç sıra pencereyle açılmıştır; harimi, çapının 18 metreden az olmadığı tahmin edilen kurşun kaplı bir kubbe örter. Kare gövdenin sekizgene dönüştüğü köşelerdeki külahlı küçük kuleler Türk mimarisinde benzersizdir ve XVIII. ya da XIX. yüzyıldaki bir onarımda eklendikleri düşünülür. 1810 ve 1828–1829'daki Osmanlı-Rus savaşlarında şehir zarar görmüş, çekilen Rus ordusu caminin son cemaat yerini tahrip ederek mermer sütunlarını götürmüştür. II. Dünya Savaşı'ndan sonra kapalı kalan cami koruma altına alınmış, ancak 2000 yılına kadar onarılmamıştı; külliyenin öteki yapıları kaybolmuştur.
Divan katibi Mehmed bin Kara Üveys eliyle hazırlanan 1533 tarihli vakfiye, cami ve darüttalime Niğbolu livasındaki yerleri vakfeder ve Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde bulunur. Ayvansarayi, İbrahim Paşa'nın Selanik'te kiliseden çevrilme Ayasofya Camii ile Kavala ve Hezargrad'da da camileri olduğunu bildirir. Evliya Çelebi, 1652'de uğradığı Hezargrad'ı İbrahim Paşa'nın buralı olduğu için imar ettiğini yazar; oysa paşa Adriyatik kıyısındaki Parga'dandır. Evliya'ya göre caminin içi son derece süslüdür; şehirdeki on iki handan Kurşunlu Han ile 300 kadar dükkanın çoğu da İbrahim Paşa evkafındandır.
1980'li yıllarda yapılan bir kazıda bugünkü yapının altında daha küçük bir camiye ait duvarlar ortaya çıkmıştır. Ekrem Hakkı Ayverdi, caminin üstünün 1603'te yapıldığını bildiren bir levhadan, 1616 ve 1625 tarihlerini veren rivayetlerden söz eder; ona göre külliyenin imaret ve çifte hamamı 1659–60 ve 1753–54'te onarılmıştır.
F. Kanitz kitabedeki 1025 yılını yanlışlıkla 1614 diye çevirmiş ve caminin Makedon-Ulah mimarlarca yapıldığını ileri sürmüştür; Eyice ise yapının bütün dış oranları ve çok geniş kubbesiyle Osmanlı sanatına ait olduğunu vurgular. Kanitz 1870'li yıllarda caminin, yedi vakıf köyünden 7000 altın lira geliri olmasına rağmen bakımsız kaldığını, üst örtüden sızan rutubetin her yanına zarar verdiğini yazar; caminin hemen yanında Midhat Paşa'nın Tuna valiliği yıllarında yaptırdığı bir konak bulunuyordu.
Ayverdi 1976'da camiyi metruk, son cemaat yeri yıkık ve kapısı zincirle bağlı olarak görmüştür. Bulgaristan Kültür Bakanlığı camiyi koruma altına almış, Bulgaristan başmüftülüğü onarımı için para toplamıştır.
Cephelerdeki sivri kemerli pencereler alt dizide dört, ikinci dizide üç, en üstte iki adet olmak üzere ritmik bir düzenle açılmıştır. Kubbe kasnağındaki pencereler arasında yer alan yassı pilastırlar klasik dönem camilerine yabancıdır; Eyice bu yüzden kasnağın XVIII. ya da XIX. yüzyılda değiştirildiğini düşünür. Rusların tahrip ettiği son cemaat yeri ağaç ve kerpiçle yeniden yapılmıştır. Cümle kapısının iki yanında mukarnaslı oturma nişleri, geçmeli ahşap kapı kanatları vardır. Sağ yana bitişik minare, XVI. yüzyıl minarelerinde görüldüğü gibi uzun ve dilimli bir pabuca, pahlı bir gövdeye ve üç sıra mukarnaslı çıkmaya oturan bir şerefeye sahiptir; Avrupa'daki eski Osmanlı topraklarındaki minareler gibi ince ve uzundur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İBRÂHİM PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “İbrahim Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/ibrahim-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları