TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Harabati Baba Tekkesi

Eser · Tekke, Kalkandelen, XVI. yüzyıl

Tür
Tekke ve zaviye
Yer
Kuzey Makedonya
Yapım
1551
Harabati Baba Tekkesi
Harabati Baba Tekkesi · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 de, Vaurien)
Haritayı 1551 yılında aç

Rumeli'nin Bektaşi merkezi

Kalkandelen'in (Tetovo) güneybatısındaki Tekke mahallesinde bulunan tekke, Rumeli'de Bektaşiliğin en önemli merkezlerinden biridir. Muhtemelen Dimetoka Bektaşi Asitanesi'nde yetişip 1551'de Kalkandelen'e gelen Sersem Ali Baba tarafından kurulmuştur. İkinci banisi sayılan Harabati Baba (ö. 1780) ise rivayete göre burada Sersem Ali Baba için bir türbe yaptırmıştır. Kuruluş tarihi kesin değildir: bazı araştırmacılar 1799 ya da 1832 tarihlerini verir; Ekrem Hakkı Ayverdi ise XVI. yüzyıl sonlarına doğru yapılan tekkenin Harabati Baba döneminde Receb Paşa tarafından genişletildiğini söyler.

26.700 m²'lik bir alana kurulan külliye, mazgallı duvarlarla çevrili bir avlu içinde mescit, semahane, iki türbe, mihman evi, şadırvan-çardak, dervişhane, aşevi ve harem dairesinden oluşur; avludaki iki çeşme 1791 ve 1844 tarihlidir. Mescit ve harem dairesinin duvarları manzara resimleri ve bitki motifleriyle, tavanlar ahşap oymalarla süslüdür. 1912'deki Balkan Savaşı'na kadar faal olan tekke bu tarihten sonra harabeye dönmüş, 1967'de Kalkandelen'deki bir tekstil fabrikası tarafından onarılarak turizme açılmıştır.

Kurucular ve rivayetler

Rivayete göre Sersem Ali Baba, Kanuni Sultan Süleyman'ın veziri ya da Mahıdevran Sultan'ın kardeşiydi; sultanın ısrarına rağmen görevini bırakmış, çeşitli tekkeleri dolaşmış ve sonunda Kalkandelen'den Necef'e gidip orada ölmüştür. Sadettin Nüzhet Ergun'un, 1551'de Hacı Bektaş Tekkesi babası olup 1569'da muhtemelen Kalkandelen'de öldüğünü söylediği Sersem Ali Baba bu kişi olmalıdır. İkinci bani Harabati Baba ise rivayete göre dört arkadaşıyla Rumeli'ye gelmiş, Kalkandelen'de yanan bir kandil görüp bunun Sersem Ali Baba'nın ruhu olduğunu söyleyerek onun için bir türbe yaptırmıştır.

Hasluck'a göre Sersem Ali Baba'nın kabri Muharrem Baba tarafından keşfedilmiş ve türbe 1832'de Rıza Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bektaşi şairi Turabi'nin mısraları, Receb Paşa'nın tekkeyi ziyaret edip yardımda bulunduğunu gösterir. Harabati Baba'dan sonra tekkede on bir şeyh görev yapmıştır; 1815 tarihli vakfiyesi Kalkandelen Arşivi'ndedir.

Türbeler ve öteki yapılar

Moloz taş duvarlarla çevrili avlunun dört yanında birer kapı vardır. Sersem Ali Baba'ya ait türbe on iki köşeli bir gövde üzerinde on iki dilimli bir kubbeyle örtülüdür; Sersem Ali Baba gerçekten Necef'te öldüyse bu yapı bir makam-türbe olmalıdır. Önündeki hazirede Receb Paşa ile tekkenin şeyh ve dervişlerine ait on bir mezar bulunur; Harabati Baba'nın açık türbesi ahşap direkli bir sofa içindedir. Kırma çatılı mescit yedi pencereden ışık alır; semahanenin yalnız doğu duvarı ayakta kalmıştır.

Ahşap direklere oturan açık sofa biçimindeki şadırvanın batısında fıskiyeli sekizgen bir havuz vardır; çardağa açılan sedir ağacından oyma kapının üstünde ahşap oymalı, altın yaldızlı bir ayet (el-Hicr 15/46) yer alır. Aşevi, külliyede işlevini bugün de sürdüren tek yapıdır.

Süsleme, kütüphane ve vakıflar

Tekkenin kalem işleri Kalkandelen'deki Alaca Cami'nin (Paşa Camii) duvar süslemelerine benzer; iki külliyede de Mala Reka köyünden gelen Torbeş asıllı ustaların çalıştığı bilinmektedir. Harem dairesinin dış duvarında Bektaşi sembolü olan bir aslan figürü görülür. 1912'de tekkenin kütüphanesinde 216 yazma eser bulunuyordu; bunlar bugün muhtemelen Üsküp'teki Kliment Ohridski kütüphanesinin Doğu dilleri yazmaları bölümünde ve Üsküp İsa Bey Kütüphanesi'ndedir. Gayrimüslim Makedonların dini ve milli bayramlarını tekke külliyesinde kutladıkları bilinmektedir; tekkenin Kalkandelen'den başka İstanbul, Tiran, Elbasan ve Selanik'te de zengin vakıfları vardı.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HARÂBÂTÎ BABA TEKKESİ” (Muhammed Aruçi)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Harabati Baba Tekkesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/harabati-baba-tekkesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları