TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Hammude Paşa Camii

Eser · Cami, Tunus, 1655

Tür
Cami
Yer
Tunus, Tunus
Yapım
1655
Hammude Paşa Camii
Hammude Paşa Camii · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1655 yılında aç

Tunus'ta Osmanlı döneminden bir cami

Zeytune Camii'nin kuzeyinde, Sidi Ahmed b. Arus Zaviyesi'ne bitişik olarak yapılan caminin kitabesi yoktur. Kaynaklara göre 1655'te Tunus sancak beyi Hammude Paşa el-Muradi tarafından yaptırılmıştır; mimarı aslen Kurtubalı olan Muhammed Nigro'dur. Avludaki türbe ise Türkçe ve Arapça kitabelerine göre Hammude Paşa'nın vasiyeti üzerine torunu Mehmed Paşa tarafından 1686–87'de inşa ettirildi. Cami, Tunus'ta Osmanlı döneminde Yusuf Dayı Camii ile başlayan, harimi U biçiminde saran revaklı avlulu yapıların ilk örneklerindendir.

24,50 × 16,50 metrelik harimde mihraba dik yedi nef bulunur; mihrap önü küçük bir kubbeyle, diğer bölümler tonozlarla örtülüdür. Avlunun köşesindeki minare, Yusuf Dayı Camii'nden sonra Tunus şehrindeki ikinci sekizgen gövdeli minaredir. Revaklı avlusu, türbesi, mermer minberi, alçı ve renkli mermer süslemeleriyle yapı, Türklerin Tunus cami mimarisine getirdiği yenilikleri yansıtır; iki renkli taştan atnalı kemerleri ve plan şemasıyla Endülüs-Mağrib sanatının etkilerini de taşır.

Avlu ve girişler

Cami, kuzeyden Kasba, batıdan Sidi Bin Arus sokaklarının sınırladığı eğimli bir arazidedir. Düz atkılı üç kapıdan girilir; kuzeydeki kapının iki yanındaki merdivenlerden avluya çıkılır. Avlunun güney köşesinde türbe, kuzeybatı köşesinde minare, güneydoğusunda hazire yer alır. Kesme taş döşeli avlunun kuzey kapısı iki renkli taştan atnalı kemerlidir; avlunun güneydoğu duvarında siyah beyaz taştan atnalı kemerli bir mihrap nişi vardır. Revakların yüksek tutulduğu kuzeybatı bölümü, merdivenli dar bir holle Attarin Çarşısı'na bağlanır. Harimin kapısı siyah zemin üzerine beyaz sekiz kollu yıldızlarla, pencereleri de siyah beyaz mermer panolarla kaplıdır. Türbenin Türkçe ve Arapça kitabelerinde 1686 ve 1687'ye karşılık gelen iki ayrı tarihin bulunması, inşaatın en az iki yıl sürdüğünü gösterir.

Harimin süslemesi, mihrap ve minber

Harimde yedi nef, kıble duvarı önünde mihraba paralel tek bir nefle kesişir; bu plan Tunus'taki Halk Camii'ne benzer. On pencereden ışık alan iç mekanın aydınlatması zayıftır. Duvarlar yerden 4,50 metreye kadar mermerle kaplanmış, üstteki bazı alınlıklar oyma alçı panolarla süslenmiştir. 2,80 metre boyundaki mermer sütunları birbirine bağlayan atnalı kemerlerde bir sıra siyah, altı sıra açık kahverengi taş kullanılmıştır; sütun başlıklarında palmet, sarmal ve üç hilal motifleri vardır. Mihrabın alçı kavsarası iç içe geçen altıgenler ve yedi köşeli yıldızlarla bezelidir. Mihrabın sağındaki mermer minberin kapısı üzerinde altıgen kartuşlar içinde kelime-i tevhid yazılıdır.

Minare ve türbe

Kare kaide üzerinde yükselen sekizgen minarenin gövdesi alt ve üst kısımda atnalı kemerli alınlıklarla, şerefe altında üç sıra kırmızı kırık çizgiyle süslüdür; şerefe kaş kemerli konsollara oturur. Sekiz küçük sütunun taşıdığı geniş ahşap saçağın üzerinde kısa bir petek ve prizma biçimli bir külah yer alır. Harime göre hafifçe çapraz yerleştirilen kare planlı türbenin köşelerinde sütunlar vardır. Batı cephedeki girişin renkli mermer süslemeleri İtalyan sanatçılara atfedilir; diğer cephelerdeki pencere alınlıklarında sülüs kitabeler bulunur. İçeride duvarlar 3,10 metreye kadar beyaz mermerle kaplıdır; dilimli kemerlerin içi sarı yaldızlı mukarnaslarla doldurulmuştur. Aynalı tonoz boyalı alçı yıldız motifleriyle süslü olup dıştan yeşil kiremitli prizma biçimli bir külahla örtülüdür.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HAMMÛDE PAŞA CAMİİ ve TÜRBESİ” (Kadir Pektaş)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Hammude Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/hammude-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları