TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Kütüphane, İstanbul, 1678

Divanyolu'ndaki kütüphane, bir külliyeye bağlı olmadan müstakil bir binada kurulan kütüphanelerin ilk örneği sayılır. Köprülü Mehmed Paşa 1661'de öldüğünde külliyesinin yalnız medrese, hamam ve türbe bölümleri bitmişti. Oğlu Fazıl Ahmed Paşa, babasının vasiyetine uyarak kendi kitaplarıyla babasının kitaplarını yerleştirmek için türbenin yakınına müstakil kütüphane binasını yaptırdı. Onun 1676'da genç yaşta ölümüyle kuruluş işleri gecikti; kütüphane ancak 1678'de Fazıl Mustafa Paşa'nın düzenlettiği vakfiyeyle resmen kuruldu.
Vakfiyeyle yalnız kütüphanede çalışacak, dönemine göre iyi ücretli üç hafız-ı kütüb (kütüphaneci), bir ciltçi ve bir kapıcıdan oluşan bir kadro oluşturuldu; kütüphanenin açık olduğu günler üçe çıkarıldı ve güneşin doğuşundan ikindiye kadar açık kalması şart koşuldu. Kuruluşta 2000'in üstünde kitabı bulunan koleksiyona aile üyeleri bağış yapmayı sürdürdü: Köprülüzade Hafız Ahmed Paşa 1737'de 500 kadar, Mehmed Asım Bey 1805'te 350 kitap vakfetti. Kütüphanede Arapça, Türkçe ve Farsça nadir eserlerle birçok alimin kendi el yazısıyla yazılmış eserleri bulunur.
XVII. yüzyıl sonlarında medrese, türbe, cami ve tekke kütüphanelerine yeni bir tür eklendi. Bunların en belirgin özelliği bir külliyeye bağlı olmadan müstakil bir binada kurulmaları ve başka işle uğraşmaması istenen görevlilerine daha yüksek ücret verilmesiydi; zamanla bu kütüphanelerde öğretim ve ibadet gibi faaliyetler de ortaya çıktı. Köprülü Mehmed Paşa'nın vakfettiği kitaplarda 1661 tarihli vakıf mührü bulunur; Muzaffer Gökman bu mührü taşıyan kitapların sayısının onu geçmediğini belirtir. Daha önce Bozcaada ve Safranbolu'daki camilerinde de birer kütüphane kuran paşanın, İstanbul'daki kütüphanesi için kitaplarını hazırlayamadan ya da mühürleyemeden öldüğü anlaşılmaktadır.
Vakfiyeye göre birinci hafız-ı kütübün aylık ücreti 7,5, ikinci ve üçüncünün 3,75 kuruştu; bu da devrin rayicine göre günlük 20 ve 10 akçeye karşılık gelir. Vakfiye önce kitapların dışarı çıkarılmasını yasaklamış, ancak bazı istisnalar getirmiştir: zorunlu hallerde vakıf mütevellisinin bilgisiyle güvenilir kişilere sağlam bir kefil ya da rehin karşılığında kitap ödünç verilebilecek, medrese öğrencileri de hafız-ı kütübden rehin veya kefil karşılığında kitap alabilecekti.
Kütüphanenin mütevellisi Mehmed Asım Bey, kütüphanede medrese öğrencilerinin çok kullandığı bazı kitapların eksik olduğunu görerek bunları satın almış, ileride gerekecek kitaplar için de para ayırmıştır. 1835–1838 yıllarına ait masraf defterinde Temmuz 1835'te bir Haşiye-i Fenari, 1838'de Takvim-i Vekayi gazetesi alındığı kayıtlıdır; dört yıllık listede kitap alımına dair yalnız üç kayıt bulunması, kütüphane için pek kitap satın alınmadığını gösterir. Kütüphanenin biri II. Abdülhamid devrinde, diğeri son dönemde Ramazan Şeşen ve arkadaşlarınca hazırlanmış iki katalogu vardır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “KÖPRÜLÜ KÜTÜPHANESİ” (İsmail E. Erünsal)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Köprülü Kütüphanesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/koprulu-kutuphanesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları