TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri

Dolmabahçe Sarayı

Eser · Saray, 1842–1856

Tür
Saray ve köşk
Yer
İstanbul, Türkiye
Yapım
1842–1856
Dolmabahçe Sarayı
Dolmabahçe Sarayı, Boğaz'dan görünüş. · Görsel: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0, Diego Delso)
Haritayı 1842 yılında aç

Koydan has bahçeye

Sarayın bulunduğu yer, fetihten önce küçük bir koydu. Fatih Sultan Mehmed'in gemileri Haliç'e indirme girişiminin buradan başladığı ileri sürülür. Fetihten sonra koy, donanmanın denize açılmadan önce toplandığı ve kaptanpaşaların sefer törenlerine katıldığı bir yer oldu. Koyun ne zaman doldurulduğu konusunda kaynaklar farklı şeyler söyler: Evliya Çelebi II. Osman dönemini, Eremya Çelebi I. Ahmed dönemini işaret eder; başka bir rivayet ise işi Barbaros'un emriyle çalıştırılan tutsaklara bağlar. Madde yazarına göre asıl geniş doldurma büyük ihtimalle XVII. yüzyılın ilk yarısında yapıldı ve elde edilen alan “Dolma bahçe” adıyla bir has bahçeye dönüştü.

Bahçe zamanla padişahların köşkleriyle doldu. II. Selim'e ait bir köşkten sonra I. Ahmed, IV. Mehmed, III. Ahmed ve I. Mahmud da burada köşkler yaptırdı. Binalar 1775'teki yangında yandı, III. Selim döneminde Mimar Melling'e yazlık bir saray yaptırıldı. Burayı sürekli oturulacak bir saray olarak düşünen ilk padişah II. Mahmud oldu; yapılar 1809'da elden geçirildi ve Beşiktaş Sahilsarayı adıyla yönetimin yeni merkezi olma yoluna girdi.

Abdülmecid'in yeni sarayı

Batı terbiyesiyle yetişen Abdülmecid, tahta çıkınca ahşap sahilsarayın yıkılıp yerine kâgir bir saray yapılmasını emretti. İnşaat, padişah 1842'de geçici olarak Yıldız köşklerine taşınınca başladı; saray 7 Haziran 1856'da açıldı. Yapımı baba oğul Garabet ve Nikogos Balyan üstlendi, iç süslemeyi Paris opera binasının dekoratörü Ch. Séchan yaptı. Madde yazarı, Topkapı'dan tamamen farklı bir planla Avrupa sarayları tarzında yapılan bu binayı, padişahın Batılılaşma isteğinin bir göstergesi olarak değerlendirir.

Saray 110.000 metrekarelik bir alana yayılır. Ana yapı Mabeyin (selamlık), Muayede Salonu ve haremden oluşur; çevresinde cami, has ahır, tiyatro, saat kulesi, hareket köşkleri, Hereke Dokumahanesi ve matbah gibi birimler bulunur. Mabeyin'in ortasında tırabzan ayakları kristal olan merdiven yükselir. Bayramlaşma törenlerinin yapıldığı Muayede Salonu 25 × 37 metre boyutlarındadır. Mabeyin'i hareme bağlayan koridor yaklaşık 300 metredir.

Kayıplar ve değişen kullanım

II. Abdülhamid'in uzun saltanatı boyunca kullanılmaması, depremler, yangınlar ve yanlış şehircilik uygulamaları yüzünden tiyatro, kayıkhane ve serasker daireleri tamamen, has ahır ve matbah ise kısmen ortadan kalktı. Has ahırın yerine Mithat Paşa Stadyumu yapıldı; kayıkhane 1956'da yıktırıldı ve önündeki liman kısmen dolduruldu.

Saray, açılışından Halife Abdülmecid Efendi'nin ayrıldığı 1924'e kadar geçen altmış sekiz yılın otuz beşinde kullanıldı; altı padişah ve son halife burada oturdu. Cumhuriyet döneminde millî saraylar arasına alındı; Atatürk döneminde cumhurbaşkanının yazlık çalışma yeri oldu ve I. Dil ve Tarih kurultaylarına ev sahipliği yaptı.

Bugünkü durumu

1984'te düzenlenen Millî Saraylar Sempozyumu'nda alınan kararlarla yürütülen çalışmalar sonucunda saray, madde yazarının ifadesiyle önemli bir “müze içinde müze” örneği hâline geldi. Harem ve Mabeyin bölümlerinde sultanların ve yakın çevrelerinin kullandığı eşyalar sergileniyor. Sultan Mehmed Reşad dönemine ait Kuşluk ve Camlı Köşk restore edildi; Camlı Köşk ile ona bağlanan koridor sergi mekânına, hareket köşkleri de sergi salonlarına dönüştürüldü.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DOLMABAHÇE SARAYI” (Metin Sözen)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Dolmabahçe Sarayı · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/dolmabahce-sarayi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları