TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, Gebze, 1522–1524
Mimar Sinan eseri

Külliyeyi, Yavuz Sultan Selim'in kızı Hanım Hatun ile evli olan Çoban Mustafa Paşa (ö. 1529) yaptırmıştır; Memlük tarzı süslemelerde kullanılan malzemeyi Mısır valisiyken oradan kendisi getirmiştir. Caminin mermer kitabesinde 1523–24, ahşap kapı kanatlarında 1522–23 tarihleri okunur. Adı Mimar Sinan'ın eserlerini sayan tezkirelerde geçse de Sinan'ın o yıllarda seferlerde bulunduğu ve tarihin onun için erken olduğu ileri sürülmüştür; bugün Sinan'ın daha önce başlanmış inşaatı tamamladığı ya da burada yardımcı mimar olarak çalıştığı kuvvetle muhtemel kabul edilir.
Kervanlar, hacılar ve doğuya giden ordu için yapılan külliye, 117 × 106 metrelik alanıyla menzil külliyelerinin en başarılı örneklerinden biridir. Cami, türbe, medrese, imaret, tekke, kütüphane, darüşşifa, paşa odaları, kervansaray ve çarşıdaki çifte hamamdan oluşur. Merkezdeki tek kubbeli cami; renkli taş kaplamaları, çiçekli kufi yazıları, mermer minberi ve fildişi, sedef kakmalı kapı kanatlarıyla dikkat çeker. Cami ve türbede 1992'de restorasyon başlamıştır.
Memlük tarzı süslemeleri, Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ın fethinden sonra İstanbul'a gönderdiği Memlük sarayı başmimarı Ahmed b. Bedri Hasan b. Toluni ile ustalarının yapmış olabileceği düşünülür. Yapılar camiyi üç yandan çevreler; avlunun ortasında altı ahşap direğe oturan bir çatıyla örtülü, onikigen mermer şebekeli bir şadırvan vardır. 14,5 metrelik kare planlı caminin son cemaat yerini, mukarnas başlıklı altı sütunun taşıdığı beş kubbe örter; ortadaki kubbe daha yüksek ve içten dilimlidir.
Cephede ve harimde, duvarların üçte birine kadar uzanan renkli taş kaplamalar çiçekli kufi yazı kuşaklarıyla ikiye ayrılır; mihrabın iki yanında besmele ve Ayetü'l-kürsi, yazı kuşağının üstünde Zengi düğümü denen madalyonlar yer alır. Beş sıra mukarnaslı taçkapının dış köşelerinde burmalı sütunçeler vardır. Mihrabın kavsarası on sıra mukarnaslıdır. Müezzin mahfili Bursa kemerleriyle bağlanan üç mermer dikmeye oturur. Kündekari tekniğindeki kapı kanatları Ahmed Usta imzalıdır ve fildişi, bağa ve sedefle kakılmıştır; üzerlerinde lüle taşı kakma iki satırlık bir kitabe bulunur.
Sekizgen planlı türbenin önünde kurşun kaplı bir revak vardır; içerideki 6,40 metre çaplı kubbeye pandantiflerle geçilir, duvarlar üçte bir yüksekliğe kadar firuze renkli sır altı çinilerle kaplıdır. Medrese bir dershane, iki eyvan ve on yedi odadan; darüşşifa on kubbeli odadan oluşur. Tekke, U biçiminde dizilmiş on iki derviş hücresi ile 5 × 5 metrelik kubbeli bir tevhidhaneden ibarettir. Kervansarayın ortası yolculara, yanları hayvanlara ayrılmıştır. Paşa odaları sekiz kubbeli bir misafirhanedir; kütüphane cümle kapısının üstündeki iki odadan oluşur.
İmaret, yemek kokularının külliyeye yayılmaması için öteki birimlerden ayrı planlanmış, iki kubbesine aydınlık feneri yapılarak hava akımı sağlanmıştır. 1993'te medrese ile paşa odaları Kur'an kursu olarak kullanılıyor, kervansarayın batı kısmı da mescit olarak açılmış bulunuyordu. Çarşıdaki çifte hamamın erkekler kısmının taçkapısı tamamen mermerdir; yakın yıllarda bazı döşeme ve kurnaları yenilenmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ÇOBAN MUSTAFA PAŞA KÜLLİYESİ” (Köksal Seyhan)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Çoban Mustafa Paşa Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/coban-mustafa-pasa-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları