TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Sofya, 1547
Mimar Sinan eseri

Sofya'daki cami, Sofu lakabıyla da anılan Derviş Mehmed Paşa tarafından yaptırıldı; Rumeli beylerbeyiliğinden sonra 1547'de ikinci vezir olan paşa, ardından Bağdat, Bosna ve Budin beylerbeyliği yaptı. Kitabesi 1547 tarihli olan cami, 1548 başında tasdik edilen vakfiyeye göre medrese, kütüphane, imaret, darüşşifa, hamam ve kervansaraydan oluşan bir külliyenin merkeziydi. Sinan'ın eserlerini sayan tezkirelerde geçen yapı, Mimar Sinan'ın Bulgaristan'daki tek camisidir.
Kare planlı harimi, köşe tromplarına oturan yüksek bir kubbe örter. Sofya 1878'de Osmanlı idaresinden çıktıktan sonra minaresi Rus başkomutanı Prens Alexander Dondukov'un emriyle dinamitle yıkıldı, cami bir süre depo ve cephanelik olarak kullanıldı; halk arasındaki Kara Cami adının bundan ya da taşlarının renginden geldiği söylenir. II. Abdülhamid'in uyarısına rağmen 1901'de dış mimarisi tamamen değiştirilerek Sveti Sedmoçislenitsi Kilisesi'ne çevrildi ve 1903'te açıldı. Dışta Türk eseri olduğunu gösteren bir öğe kalmamıştır; içeride ise Türk mimarisinin unsurları daha belirgindir.
Peçuylu İbrahim'e göre Mehmed Paşa, Budin beylerbeyiliği sırasında bir hekimin verdiği ilaçla zehirlenerek öldürüldü. Paşanın Sofya'daki külliyesinden başka İstanbul Yenikapı'da, Saraybosna'da ve Travnik'te de hayır eserleri vardır. 1652'de Sofya'ya gelen Evliya Çelebi, İmaret Camii diye de anılan yapıyı selatin camileri gibi yüce kubbeli, içi ve dışı çok süslü, geniş avlulu bir mabet olarak anlatır; sütunlu revaklarının kubbelerinin kurşunla kaplı, minaresinin yüksek ve ince olduğunu, yapının Mimar Koca Sinan'ın eseri olduğunu belirtir. Arapça vakfiyenin bir sureti Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivindedir; 1547 tarihli kitabe ise yerinden sökülerek müzeye konmuştur.
Kilise 27 Temmuz 1903'te kullanıma açıldı; bu dönüşüm sırasında son cemaat yeri de yıktırıldı. Külliyenin diğer binaları 1878'den sonra ortadan kaldırıldı; yalnız medrese 1928'de yıktırılıncaya kadar hapishane olarak kullanıldı. Sofya'nın eski fotoğraflarında cami heybetli kubbesiyle ancak minaresiz görülür. Bugün yapı şehrin kalabalık bir semtinde iki ana cadde arasındadır. Dış cepheleri taş ve tuğla duvarlarla kaplanmış, kubbe kasnağına Bizans mimarisini andıran dalgalı bir saçak hattının altında bir dizi pencere açılmıştır. Ağırlık kuleleri, ağır etkili bir çan kulesi ve yan cephelerdeki kemer ve pencerelerle Sinan'ın eseri tanınmaz bir hale getirilmiştir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BOSNALI MEHMED PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Bosnalı Mehmed Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/bosnali-mehmed-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları