TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, XVI. yüzyıl başı

II. Bayezid'in sadrazamlarından Atik (Hadım) Ali Paşa'nın yaptırdığı cami, Çemberlitaş'ta Konstantin Forumu'nun yerinde bulunur. Kitabesi yoktur. Ayvansarayi yapım tarihini 1496–97 olarak verir; ancak vakfiyesi 1509–10 tarihli olduğundan ve paşa böyle büyük bir eseri ancak sadrazam olduktan sonra yaptırabileceğinden, caminin 1509–10'a doğru yapılmış olması gerektiği düşünülür. Yanında medrese, kervansaray, imaret ve dükkanlar vardı. Tamamen kesme taştan yapılan cami; beş kubbeli son cemaat yeri, büyük bir kubbe ile yarım kubbenin örttüğü ana mekanı ve iki yandaki daha alçak kubbeli bölümleriyle ilk Fatih Camii'ne benzetilir.
Cami büyük olasılıkla 1587, 1633–34 ve 1652 yangınları ile 1648 depreminde ağır zarar gördü; 1648 depremine ait olduğu tahmin edilen bir belgeye göre orta kubbesi tamamen, minaresi şerefeye kadar yıkılmıştı. Yan bölümleri orta mekandan ayıran sütunların yerine 1766 depreminden sonra barok payeler yapıldı. 1865 Hocapaşa yangını ve 1894 depreminde de zarar gören cami 1896'da onarıldı, bu sırada yapı topluluğunun bazı kısımları kayboldu; 1937–38'de bir kez daha onarıldı. Caddenin karşısındaki medrese ön cephesi kesilmiş olarak ayaktadır.
Cami eskiden Sedefçiler, Eski Ali Paşa, Dikilitaş, Vezir Hanı ve Sandıkçılar Camii gibi adlarla da anılırdı. Konstantin Forumu'nu çevreleyen revakların sütunları cami ve çevresindeki yapılarda kullanılmıştır. Ana mekanın iki yanında, her biri kubbeli ikişer bölmeden oluşan yan mekanlar geniş kemerlerle orta mekana açılır; mihrap çıkıntısında geçiş çok zengin mukarnaslı pandantiflerle sağlanır. Yan mekanların ana mekandan bir duvarla ayrılmaması, yapının zaviyeli camilerden olmadığını gösterir. Cami bu yönüyle Edirne Üç Şerefeli, Manisa Sultan, Amasya Beyazıt ve İstanbul'daki ilk Fatih ve Beyazıt camilerine uzanan gelişme zincirinin bir halkasıdır. Son cemaat yerinin devşirme sütunlarının dördü mermer, ikisi porfirdir; girişin üstündeki ayet 1896'da hattat Sami Efendi tarafından yazılmıştır. Mihrabın iki yanındaki mum külahları eşine az rastlanan unsurlardır.
Melchior Lorichs'in 1553–1555 yıllarında yaptığı resimde caminin kıble tarafında çok kubbeli ve bacalı bir bina görülür; tekke niteliğinde bir imaret-misafirhane olabilecek bu yapının son izleri, Mimar Kemaleddin'in yarım kalan Altıncı Vakıf Hanı için kaldırılmıştır. XIX. yüzyıl sonlarında camide Halveti tarikatına bağlı Kasım Çelebi Tekkesi'nin ayinleri yapılıyordu. Külliyenin kervansarayı olması muhtemel Elçi Hanı 1865 yangınında harap olmuş, 1880'e doğru yıkılmıştır. Simetrik planlı medresenin on altı hücresinden on ikisi bugün ayaktadır; cadde genişletilirken uçtaki dört hücre yıkılmıştır.
Caminin kıble tarafında altı ayak üzerine oturan kubbeli bir açık türbe vardır; kime ait olduğu bilinmez. Ayvansarayi'ye göre Ali Paşa çarpışmada şehit düşmüş ve cesedi kaybolmuştur. Hazirede Defter-i Hakani emini Ali Efendi (ö. 1752) ile 1741'de İtalya'ya elçi olarak gönderilen Küçük Hüseyin Efendi (ö. 1742) gibi devlet adamlarının mezarları bulunur. Hazire duvarına bitişik barok çeşmeyi 1754–55'te Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa yaptırmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ATİK ALİ PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Atik Ali Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/atik-ali-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları