TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, Foça, 1550

Bosna-Hersek'te Foça şehrinde, Çehotina (Ceotina) nehrinin sağ kıyısında yer alan caminin banisi Hasan Nazır Ağa'dır. Üç satırlık inşa kitabesine göre 1550 yılında yapılmıştır. Evliya Çelebi mimarının Mimar Sinan'ın başhalifelerinden Ramazan Ağa olduğunu yazar; ancak Sinan'ın bu adda bir halifesi bilinmemektedir. 13,55 × 13,65 m ölçülerindeki tek kubbeli yapının son cemaat yeri üç kubbeyle örtülüdür; minaresi sağ yanındadır. Mermer minber, mihrap ve dört mermer sütun üzerindeki müezzin mahfili ince işçilikleriyle dikkat çeker.
Cami asıl ününü son cemaat duvarını tamamen kaplayan, kapı, pencere, mahfil kemerleri, mihrap ve iç duvarlara yayılan rumi ve hatayi kalem işlerinden alır. Bu nakışlar 1908'de Avusturyalıların yaptığı onarımda bozulsa da özelliklerini korumuştur. Son cemaat duvarında Evliya Çelebi'nin 1663–64 tarihli, “müezzin Evliya” imzalı iki satırlık hatıra yazısı bugün de durmaktadır. Hazirede Hasan Nazır Ağa'nın 1553 tarihli mezarı ile oğlu İbrahim Bey'in dört sütunlu, kubbeli açık türbesi bulunur.
Harimin kubbesi uçları bademli tromplara oturur; kubbe kasnağında sekiz, duvarlarda on yedi pencere vardır. Sağ yandaki minare biraz yüksekçedir; son cemaat yerinin önünde 1908'e kadar ahşap bir saçak bulunduğu bilinmektedir. Rumi ve hatayi kalem işleri, son cemaat duvarının yanı sıra cümle kapısının söve, kemer, kemer aynası ve köşeliklerinde de yoğunlaşır.
Avlunun ortasında kaidesi helezonik yivli, çevresi rumilerle süslü, üstü açık bir mermer şadırvan çanağı bulunur. Hazirede Hasan Nazır Ağa'nın mezarı basit, dört köşe kabir taşlıdır; oğlu İbrahim Bey'in dört sütunlu kubbeli açık türbesi ise tarihsizdir. TDV'nin Bosna-Hersek maddesi Alaca Cami'yi, Saraybosna'daki Gazi Hüsrev Bey (1530) ve Ali Paşa (1561) camileriyle birlikte, Osmanlı şehirciliğinin valiler ve yüksek görevlilerce yaptırılan anıtsal yapılarla belirlenen ilk devresinin örnekleri arasında sayar.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ALACA CAMİ” (İ. Aydın Yüksel)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Alaca Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/alaca-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları