TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Sadrazamlar

Damad Ferid Paşa

Sadrazam, 1919–1920 (iki dönem, beş kabine)

Damad Ferid Paşa
Damad Ferid Paşa, Agence Meurisse fotoğrafı (1919, Fransa Millî Kütüphanesi). · Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)
Haritayı 1919 yılında aç

Saraya damat olan diplomat

1853'te İstanbul'da dünyaya geldi. Asıl adı Mehmed Ferid'dir; devlet şurası üyesi Seyyid Hasan İzzet Efendi'nin oğludur. Hariciyede memuriyete başladı; Paris, Berlin, Petersburg ve Londra sefaretlerinde ikinci kâtip olarak çalıştı. 1886'da II. Abdülhamid'in dul kız kardeşi Mediha Sultan'la evlenerek saraya damat oldu. Londra büyükelçiliği isteği kabul edilmeyince padişaha gücenerek uzun süre Baltalimanı'ndaki yalıda münzevi bir hayat sürdü.

Muhalefetin ümidi

II. Meşrutiyet'ten sonra Meclis-i A'yan üyesi oldu. Önce İttihat ve Terakki'ye yakın durdu, beklediğini bulamayınca karşısına geçti; 1910'da verdiği anayasa değişikliği önergesi reddedilse de muhalefetin ümidi haline geldi. 1911'de Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın genel başkanı seçildi, parti içi çekişmeler yüzünden ertesi yıl istifa etti. 1913–1918 arasında A'yan'da İttihatçı yönetime karşı âdeta bir muhalefet partisi gibi hareket etti.

Mütareke döneminde beş kabine

Vahdeddin, İttihatçıları yargılamakta daha gayretli bir hükümet istediği için Tevfik Paşa'yı istifa ettirerek 4 Mart 1919'da Damad Ferid Paşa'yı sadarete getirdi. Hükümetin ilk icraatı çok sayıda eski İttihatçı devlet adamının tutuklanması oldu. Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in alelacele yargılanarak 10 Nisan 1919'da idam edilmesi ülke çapında tepkilere yol açtı. İzmir'in Yunanlılarca işgalinin ardından istifa ettiyse de ertesi gün yeniden görevlendirildi. Paris Konferansı'na giderek, Trakya'da 1878 Berlin Antlaşması sınırlarının, doğuda da savaş öncesi sınırların kabulünü isteyen bir muhtıra sundu; teklifler görüşülmeden reddedildi ve eli boş döndü.

Millî Mücadele karşısında İtilaf devletlerinin baskısıyla hareket etti; Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey hakkında tutuklama kararı çıkardı. Hey'et-i Temsiliyye'nin tepkisi ve İtilaf devletlerinin uzlaşma önerisi üzerine 1919 sonbaharında istifa etti. 5 Nisan 1920'de dördüncü kez sadrazam oldu; millî hareketi “asi” ilan eden bir genelge yayımladı ve Kuva-yi İnzibatiyye'yi kurdu. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah imzasıyla çıkan fetvaya karşı Ankara müftüsü başta olmak üzere 153 müftü bir karşı fetva imzaladı. Ankara İstiklal Mahkemesi onu vatana ihanet suçundan ölüme mahkûm etti.

Sevr ve sonrası

Antlaşmayı imzalama sorumluluğunu tek başına taşımamak için padişahı bir saltanat şurası toplamaya ikna etti; beşinci hükümetini çoğunlukla imzadan yana isimlerden kurdu ve Sevr Antlaşması 10 Ağustos 1920'de imzalandı. Madde yazarına göre bu imza bütün ülkeyi yasa boğdu. İngiliz ve Fransız yüksek komiserlerinin padişahtan istifasını istemesi üzerine 17 Ekim 1920'de görevden ayrıldı. 1922'de Fransa'ya gitti ve 6 Ekim 1923'te Nice'te öldü. Toplam sadaret süresi bir yıl, bir ay, sekiz gündür. Madde yazarı Cevdet Küçük, hakkındaki yargıların ikiye ayrıldığını belirtir: rakiplerinin çoğu onu akılsız bir idareci sayıp mütareke döneminin bütün günahlarını ona yüklerken, bazı çağdaşları zekâsını hiçbir zaman küçümsememiş, kibarlık, parada dürüstlük ve çalışkanlık gibi erdemlerine dikkat çekmiştir.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “DAMAD FERİD PAŞA” (Cevdet Küçük)

İlgili padişahlar

Şehir: İstanbul

Atıf: Padişahlar Atlası, “Damad Ferid Paşa · Sadrazamlar”, https://padisahlaratlasi.com/sadrazamlar/damad-ferid-pasa/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları