TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1573

Cami, medrese, tekke, türbe, sıbyan mektebi, sebil, çarşı ve hamamdan oluşan külliye, 1573'te II. Selim'in damatlarından Kaptanıderya Piyale Paşa tarafından Haliç'in kuzeyinde, Okmeydanı'nın eteklerinde yaptırılmıştır. Bugün yalnız cami ile türbe ayaktadır; hamamın kalıntıları çevresine XIX. yüzyılda baruthane yapılmış, diğer yapılar tamamen ortadan kalkmıştır. Caminin harimi, ortada iki granit sütuna dayanan, her biri yaklaşık 9 m. çapında altı eşit kubbeyle örtülüdür.
Minarenin alışılmadık biçimde mihrabın karşısında, kuzey duvarının ekseninde yükselmesi ve harimi yanlardan kuşatan iki katlı galeriler yapıya özgün bir görünüm verir; bazı araştırmacılar denizci baninin etkisiyle caminin bir gemiye benzetilmek istendiğini düşünmüştür. Evliya Çelebi'nin anlattıklarına göre üst galeriler mesireye gelenlerin dinlenmesi için tasarlanmıştı. Bütünüyle İznik çinisinden yapılmış mihrap ile Hasan Çelebi'nin yazdığı lacivert zeminli çini ayet kuşağı başlıca süslemelerdir. Cami ve türbe XVIII ve XIX. yüzyıllarda kısmi onarımlar görmüştür. Sekizgen türbede Piyale Paşa ve ailesine ait on üç mezar bulunur.
Cami 55 × 45 metrelik bir alana yayılır; duvarlarda kesme küfeki ve moloz taş, kubbe ve tonozlarda tuğla kullanılmıştır. Harim 30,50 × 19,70 m. ölçüsünde, kıble duvarına paralel bir dikdörtgendir; pandantiflerle geçilen kubbelerin yükü ortadaki iki yekpare granit sütuna ve duvarlara kaynaşmış kalın payelere iner. Kıble cephesinde dışa taşan payeler, çokgen gövdeli ve soğan kubbeli ağırlık kuleleriyle taçlanır. Ortada paye yerine ince sütunların kullanılması ve üst yapının yüksek tutulması, çok birimli plana rağmen aydınlık ve ferah bir iç mekan sağlamıştır. Son cemaat yerinde, Sinan döneminde ortaya çıkan çift revaklı tasarımın özgün bir çeşitlemesi uygulanmış; dış revak yirmi iki devşirme granit sütuna oturur.
Eski kaynaklar, 1842 tarihli Moltke haritası ve Jules Laurens'in bir deseni, XIX. yüzyılın ikinci yarısında ortadan kalkan hücrelerin yerini gösterir: avlunun kuzey kenarında yaklaşık yirmi sekiz tekke hücresi, batı kenarında yaklaşık on yedi medrese hücresi bir L oluşturuyordu. Medresede dershane, tekkede tevhidhane bulunmuyor, bu işlevleri 1925'e kadar caminin harimi karşılıyordu. XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Kadiri tarikatına bağlı olan ve Büyük Piyale Paşa Tekkesi diye anılan tekkenin ayin günü cumaydı.
Bugün sade görünen sekizgen türbe, kalıntılara göre aslen Kanuni Sultan Süleyman Türbesi'ndeki gibi sekizgen sütunlu ve ahşap çatılı revaklarla çevriliydi; XVIII. yüzyılda akantus başlıklı yeni bir revak yapılmış, yapı sonunda revaksız restore edilmiştir. Beyaz mermer lahitler kabartmalar ve renkli kalem işleriyle süslüdür ve XVI. yüzyılın sonlarına tarihlenir. Mihrap çinilerinin bir kısmı son yıllarda çalınarak yerine Kütahya karoları konmuştur. Kubbelerdeki muhtemelen II. Mahmud dönemine ait kalem işleri Cumhuriyet dönemi onarımlarında kazınmıştır.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “PİYÂLE PAŞA KÜLLİYESİ” (M. Baha Tanman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Piyale Paşa Camii · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/piyale-pasa-camii/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları