TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Külliye, Amasya, 1481–1486

II. Bayezid'in Amasya'da Yeşilırmak kıyısına yaptırdığı külliyenin ortasında cami, sağında medrese, solunda aşhane-imaret ile tabhane yer alır. Hüseyin Hüsameddin Bey'e göre inşaata padişahın tahta çıkışının hemen ardından, Eylül 1481'de başlanmış ve iş Şehzade Ahmed'e havale edilmiştir. Kapı üstündeki kitabeye göre cami Temmuz 1486'da tamamlanmış, vakfiye 1496'da yazılmıştır. Caminin harimini arka arkaya iki kubbe örter; maddenin yazarı Semavi Eyice, yanlardaki üçer kubbeli kanatların aslında tabhane odaları olduğu görüşündedir. Sağdaki minare kırmızı kakmalarla, soldaki kırmızı-beyaz çubuklarla bezenmiştir.
Cami 1590 ve 1668–69 depremlerinde ağır hasar görüp onarılmış, sonraki yüzyıllarda avluya şadırvanlar, sebil, muvakkithane ve kütüphaneler eklenmiştir. 1939 depreminde son cemaat yerinin bazı kubbe ve kemerleri yıkılmış, 1960'larda yapılan onarım başarılı sayılmamaktadır. Külliye ırmak taşkınlarından bugün de zarar görmektedir. Sultaniye adıyla da bilinen medrese il halk kütüphanesi olarak kullanılmakta, imaret ile tabhane onarılarak yurt yapılmıştır; sıbyan mektebi ise ortadan kalkmıştır.
Cümle kapısı üstünde ve iki yan duvarda bulunan üç parçalı sülüs inşa kitabesini hattat Ali b. Mezid yazmıştır. Hüseyin Hüsameddin Bey, İdris-i Bitlisi'den naklen inşaatın saltanatın nasip olmasına şükran olarak başlatıldığını aktarır. Külliyenin bir Meryem Ana Kilisesi'nin yerinde olduğu iddiasını destekleyen bir ipucu yoktur. Cami yaklaşık 160 × 120 metrelik bir dış avlunun ortasındadır ve ayrı bir iç avlusu yoktur. Harimin ilk kubbesi yaklaşık 13, kıble tarafındaki ikincisi 15 metre çapındadır; ikisini 2,37 metre genişliğinde bir kemer ayırır.
Son cemaat yerine açılan dört pencerenin alınlıklarında lacivert zemin üzerine beyaz sülüs çini yazılar vardır. Mukarnaslı mihrap mütevazı, beyaz mermer minber sadedir; buna karşılık ahşap kapı ve pencere kanatları geometrik geçmeleri, pirinç kuşakları ve oyma yazılı panolarıyla çok üstün işçiliktedir. Sağdaki minarenin kırmızı kakmalarında uçları zambak motifli zikzak çizgiler hakimdir; bu süsleme başka hiçbir minarede görülmez.
Medresede ortası şadırvanlı avluyu üç yandan revaklar çevirir, arkalarında kubbeli ve ocaklı on sekiz hücre sıralanır. Müderrisliği Amasya müftülerine tahsis edilen medresenin ilk hocası Şeyhülislam Zenbilli Ali Efendi'dir. L biçimli aşhane-imaret uzun süre askeri depo olarak kullanılmıştır; iki büyük ocağı bulunan 10,87 × 17,25 metrelik mekan aşhanedir. Caminin güneydoğusundaki kare planlı kubbeli türbe, Yavuz Selim'in 1513'te öldürttüğü Şehzade Osman'a ait kabul edilir; bugün içinde sanduka yoktur.
1668–69 depreminin hasarı mütevelli Merzifoni İbrahim Ağa tarafından bir yıl içinde giderilmiştir. 1782–83'te Hacı Ali Ağa kışın sıcak suyla abdest alınabilmesi için musluklar yaptırmış, sonraki yıllarda şadırvanlar ve bir sebil eklenmiştir. 1840'ta Hacı Hüseyin Zeki Efendi'nin yaptırdığı Tanzimat üslubundaki muvakkithanenin duvarları manzara ve bina resimleri içeren zengin kalem işleriyle bezenmiştir; bunların arasında Beyazıt Camii'nin bir resmi de bulunur. 1980'deki taşkında cami içinde 70 santimetre yüksekliğinde birikinti oluşmuştur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “BEYAZIT II CAMİİ ve KÜLLİYESİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Amasya II. Bayezid Külliyesi · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/amasya-ii-bayezid-kulliyesi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları