TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Doğru bilinen yanlışlar

Lale Devri kendi döneminde bu adla mı anılıyordu?

Doğru bilinen yanlış · Hayır: dönemin kroniklerinde bu ad geçmez; adlandırma XX. yüzyılın başında Yahya Kemal'le başladı.

Haritayı 1718 yılında aç

Yaygın kanı

Lale Devri denince akla III. Ahmed'in saltanatında, 1718–1730 yılları arasında İstanbul'daki lale bahçeleri, Sadabad'daki şenlikler ve Batı'ya açılan bir yenileşme dönemi gelir. Bu ad okul kitaplarına ve popüler anlatılara o kadar yerleşmiştir ki, dönemin insanlarının da kendi çağlarını “Lale Devri” diye adlandırdığı sanılır. Oysa ad, dönemin kendisinden değil, yaklaşık iki yüzyıl sonra yazan yazarlardan gelir.

Kaynaklar ne diyor?

TDV İslam Ansiklopedisi'ndeki “Lale Devri” maddesinde Abdülkadir Özcan, XVIII. yüzyıl Osmanlı kroniklerinde “Lale Devri” adı altında bir dönem tanımlaması bulunmadığını açıkça belirtir. Söz konusu yıllar, 1718'de Avusturya ve Venedik'le imzalanan Pasarofça Antlaşması'nın ardından başlayan uzun barış dönemine ve Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın sadrazamlığına denk gelir; dönem 1730'da Patrona Halil İsyanı ile sona erer. Bu yılların olaylarını vakanüvisler (resmî devlet tarihçileri) Raşid Mehmed Efendi, Çelebizade Asım ve Mustafa Sami kaydetmiştir; ancak onların eserlerinde böyle bir dönem adı yoktur.

Lalenin döneme simge olması ise uydurma değildir. Aynı maddeye göre Haliç ve Boğaziçi başta olmak üzere lale yetiştiriciliği tutku derecesinde yaygınlaşmış, 839 lale türü yetiştirilmiş, yeni türler için yarışmalar düzenlenmiştir. Soğan fiyatları o kadar yükselmiştir ki hükümet Ekim 1722'de bir fermanla lale fiyatlarına narh (resmî üst fiyat) koymak zorunda kalmıştır. M. Münir Aktepe de “Ahmed III” maddesinde lalenin “sonraları sembolleşerek” o yıllara Lale Devri denilmesine sebep olduğunu yazar. Lale mevsiminde Beşiktaş'taki sahilsarayda lalelerin arasında kandiller, yürüyen kaplumbağaların üzerinde mumlar yakılarak çırağan şenlikleri yapılır; çiçekçilik bir meslek hâline gelir ve “şükufename” denen kitaplar yazılırdı. Bu eğlencelerin en gözde mekânı, Damad İbrahim Paşa'nın gayretiyle iki ayda tamamlanan Kağıthane'deki Sadabad Kasrı'ydı.

Dönem yalnızca eğlenceden ibaret de değildi. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Paris elçiliği, 1727'de İbrahim Müteferrika'nın evinde kurulan matbaa, Doğu ve Batı'dan eser çeviren resmî bir tercüme heyeti, yeni kütüphaneler, çeşmeler ve köşkler bu yılların ürünüdür. Özcan'a göre isyandan sonra lale bahçeleri ve köşkler tahrip edilmiş; böylece dönemin eğlenceye dönük yüzü sona ermiş, fakat yenileşme ve Batı'ya açılım faaliyetleri sürmüştür.

Neden böyle biliniyor?

Maddeye göre bu adı ilk kullanan şair Yahya Kemal Beyatlı'dır. Tarihçi Ahmed Refik Altınay aynı adı 1913'te İkdam gazetesinde tefrika ettiği makalenin ve iki yıl sonra basılan kitabının başlığında kullanmıştır; İskender Pala'nın yazdığı edebiyat bölümü de bu incelemeyi “döneme ad olan” eser olarak anar. Ad bundan sonra Osmanlı tarih literatüründe hızla yaygınlaşmıştır.

Özcan, bu adla birlikte dönemin bir “zevk, eğlence, barış, yenileşme ve sivil reform” dönemi olarak anlaşıldığını belirtir. Yani bugün bilinen çerçeve, dönemin sonradan okunuşunun bir sonucudur. Pala'nın saydığı sonraki tiyatro oyunları ve romanlar da bu adı ve imajı geniş kitlelere taşımıştır. Kısacası adlandırma tarihî bir gerçeğe, laleye duyulan büyük ilgiye dayanır; ama dönemin kendi adı değildir. Pala'ya göre dönemin şairi Nedim'in “Gülelim eğlenelim kam alalım dünyadan” mısraı bu hayat anlayışını özetleyen bir formül olmuştur.

Kısaca

Lale Devri, 1718–1730 yıllarına sonradan verilmiş bir addır; dönemin kroniklerinde böyle bir adlandırma yoktur. Laleye duyulan büyük ilgi gerçektir ve adın seçilme sebebi budur. Adı ilk kez XX. yüzyılın başında Yahya Kemal kullanmış, Ahmed Refik'in 1913'teki yazıları ve kitabı yaygınlaştırmıştır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “LÂLE DEVRİ” (Abdülkadir Özcan, İskender Pala)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Lale Devri kendi döneminde bu adla mı anılıyordu? · Doğru bilinen yanlışlar”, https://padisahlaratlasi.com/dogru-bilinen-yanlislar/lale-devri-kendi-doneminde-bu-adla-mi-aniliyordu/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları