TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Doğru bilinen yanlışlar

Halifelik 1517'de Mısır'da Yavuz'a törenle mi devredildi?

Doğru bilinen yanlış · Hayır: tören rivayeti dönemin kaynaklarında yok; ilk kez XVIII. yüzyıl sonunda d'Ohsson'da geçer.

Haritayı 1517 yılında aç

Yaygın kanı

Yavuz Sultan Selim'in 1517'de Memlük Sultanlığı'nı yıkıp Mısır'ı aldıktan sonra son Abbasi halifesi III. Mütevekkil-Alellah'tan halifeliği resmi bir törenle devraldığı yaygın olarak anlatılır. Anlatının bazı biçimlerinde tören Kahire'de, bazılarında İstanbul'da Eyüp Camii'nde ya da Ayasofya'da geçer ve halifenin padişaha hilafet kılıcını kuşattığı söylenir. Bu kanıya göre Osmanlı padişahları halife unvanını ilk kez bu törenle kazanmıştır.

Kaynaklar ne diyor?

TDV İslam Ansiklopedisi'nin Selim I maddesine göre Memlük sultanının yanında bulunan Abbasi halifesi Mütevekkil-Alellah, Mercidabık Muharebesi'nden (24 Ağustos 1516) sonra Osmanlılar'ın eline geçti; Yavuz ona büyük saygı gösterdi ve Halep'te Gökmeydan'da onunla görüştü. Ridaniye zaferinin (22 Ocak 1517) ardından Kahire'ye giren padişah, Mısır'dan dönerken halifeyi ve yakınlarını, ulema ve sanatkarlarla birlikte donanmayla İstanbul'a gönderdi. Ancak aynı maddede Feridun Emecen, Yavuz'un hilafeti devralarak torunlarına miras bıraktığı yolundaki bilgilerin doğruluğunun şüpheli olduğunu, İstanbul'da Ayasofya'da düzenlenen bir törenle hilafeti halifeden devraldığı rivayetinin ise “tarihi bir değeri” olmadığını yazar.

Hilafet maddesinin Osmanlı dönemi bölümünde Azmi Özcan da aynı noktaya dikkat çeker: törenden söz eden sonraki kaynaklara karşılık Yavuz dönemi kaynaklarında bu olayla ilgili bir kayıt yoktur; Hoca Sadeddin Efendi'de geçen, Yavuz'un “hilafet libasını” hak ederek giydiğini anlatan bir ifadeden başka bilgi bulunmaz. Törene dair ilk rivayet, XVIII. yüzyılın sonlarına doğru yazılan d'Ohsson'un Tableau général de l'Empire othoman adlı eserindedir. Modern tarihçiler, böyle bir merasimi belgeleyen özgün bir kaynak bulunmadığı için sonraki bilgilerin uydurma olduğunu ve Osmanlılar'ın bunları hilafetin manevi nüfuzuna ihtiyaç duydukları dönemlerde geriye dönük olarak anlattıklarını ileri sürer.

Bu, Osmanlı padişahlarının halife unvanını kullanmadığı anlamına gelmez. Hilafet maddesine göre Osmanlı sultanları I. Murad'dan itibaren yazışmalarında halife unvanını kullanmıştı. Mısır ve Hicaz'ın alınmasıyla Yavuz “hadimü'l-Haremeyni'ş-şerifeyn” unvanını aldı ve resmi belgelerde Mekke ile Medine'nin koruyucusu olarak anıldı; Kanuni Sultan Süleyman da mektuplarında Allah'ın kendisini “saltanat ve hilafet tahtına” çıkardığını yazdı. Madde ayrıca hilafetin intikali için şer'an bir törene gerek olmadığını ve kurumun geleneğinde resmi bir devir teslim töreni bulunmadığını vurgular.

Neden böyle biliniyor?

Hilafet maddesine göre Osmanlılar'ın hilafet kurumuna ağırlık vermesinde genellikle 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması bir dönüm noktası sayılır; bu antlaşma, Batılı bir devletin Osmanlı padişahını bütün Müslümanların halifesi olarak tanıdığını gösteren ilk resmi belgedir. Modern tarihçilerin görüşüne göre Yavuz'a törenle devir anlatısı, hilafetin manevi gücünün siyasette daha çok önem kazandığı bu tür dönemlerde geriye dönük olarak anlatılmış ve sonraki yazarlarca tekrarlanmıştır.

Tartışmanın karışık olmasının bir nedeni de iki ayrı sorunun birbirine karışmasıdır: bir devir töreninin yapılıp yapılmadığı ve Osmanlı halifeliğinin meşruiyeti. Hilafet maddesi, törenin kanıtlanamamasının Osmanlı hilafetini geçersiz kılmadığını belirtir; İslam hukukçuları daha çok Osmanlı sultanlarının Kureyş soyundan olmaması üzerinde durmuş, bu konuyu da ilk kez Kanuni döneminde Sadrazam Lutfi Paşa ele almıştır.

Kısaca

Mütevekkil'in 1517'de Kahire'de ya da İstanbul'da halifeliği Yavuz'a törenle devrettiğine dair dönemin kaynaklarında bir kayıt yoktur; bu anlatı ilk kez XVIII. yüzyıl sonunda görülür. Osmanlı padişahları halife unvanını daha önce de kullanıyordu; Mısır ve Hicaz'ın fethi ise bu unvana yeni bir ağırlık kazandırdı.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “HİLÂFET” (Azmi Özcan); ayrıca “SELİM I” (Feridun Emecen)

İlgili padişahlar

Atıf: Padişahlar Atlası, “Halifelik 1517'de Mısır'da Yavuz'a törenle mi devredildi? · Doğru bilinen yanlışlar”, https://padisahlaratlasi.com/dogru-bilinen-yanlislar/halifelik-1517-de-misir-da-yavuz-a-torenle-mi-devredildi/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları