TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, 1572
Mimar Sinan eseri

Kadırga semtindeki külliye Mimar Sinan'ın eseridir; cami, medrese, tekke, dükkanlar ve çeşmelerden oluşur. Caminin kimin tarafından vakfedildiği tartışmalıdır: Sokullu Mehmed Paşa'nın vakfiyesinde caminin paşa tarafından eşi İsmihan Sultan'a hediye olarak yaptırıldığı belirtilirken İsmihan Sultan'ın vakfiyesi yapıyı doğrudan ona mal eder. Aynı avluyu paylaşan cami ile medresenin ortak girişindeki kitabe tamamlanma tarihi olarak 1572'yi verir ve burada daha önce bir kilise bulunduğunu belirtir.
Harimin 13 m çaplı kubbesi, altı duvar payesine oturan kemerlerle taşınır. Araştırmacılar, Edirne Üç Şerefeli Cami'den beri kullanılan altı destekli şemanın bu yapıda en kusursuz biçimine ulaştığında hemfikirdir. Sade cephelerine karşın iç mekan, dönemin en kaliteli İznik çinileri ve kalem işleriyle süslüdür; çini bezeme mimariyi gölgelemez. Külliyedeki tekke klasik dönemden kalan nadir tarikat yapılarındandır ve tekkelerin kapatıldığı 1925'e kadar Halvetiyye'nin Şabaniyye koluna hizmet etmiştir.
İsmihan Sultan, babası II. Selim'in 1568'de kendisine verdiği Rumeli'deki köy ve arazilerle İstanbul'daki mülklerini külliyeye vakfetmiştir. Külliyenin batısında vaktiyle paşa ile İsmihan Sultan'ın sarayı bulunuyordu. Kitabede adı geçen kilisenin bazı araştırmacılarca Hagia Anastasia olduğu ileri sürülür. Eğimli araziye yayılan yapılar farklı kotlarda setlere oturur: kuzeyde şadırvan avlusu çevresinde cami ile medrese, güneyde daha yüksekteki tekke yer alır. Ana girişi izleyen merdiven, medresenin kubbeli dershanesinin altından avluya çıkar; medresenin on altı kubbeli odası “L” biçiminde iki kanat halinde avluyu kuşatır.
Son cemaat yeri pandantifli kubbelerle örtülü yedi birimden oluşur. Enine dikdörtgen harimi taşıyan altı payeden kuzey ve güneydeki dördü dikdörtgen, yanlardaki ikisi çokgendir; doğu ve batıdaki kemerlerin gerisinde mukarnaslı pandantifli birer yarım kubbe vardır. Kubbenin yan itkileri bu yarım kubbelerce karşılandığından kasnakta payanda kemerciklerine gerek duyulmamıştır.
Sade mermer mihrap yeşil porfir sütunçelerle sınırlanır; minberin köşkü çini bir külahla taçlanır. İznik çinileri güney duvarını mihrap ve silmeler dışında tamamen, ayrıca altı pandantifi kaplar; hat kompozisyonlarında ayetler, esma-i hüsna, dört halife ile Hasan ve Hüseyin adları bulunur. Kubbe ve yarım kubbelerdeki ışınsal kalem işleri, mahfil tavanlarındaki ahşap üzerine kalem işleri ve malakari süslemeler de dikkat çeker.
Postnişin olması kararlaştırılan Şeyh Mustafa Muslihuddin Efendi'nin inşaat bitmeden 1574'te ölmesi, tekkenin cami ve medreseden sonra tamamlandığını gösterir. Kapıdan kubbeli bir eyvana, oradan iki sıralı beşer birimli revaka ve tevhidhaneye geçilir; iki yanda on birer derviş odası bulunan “L” biçimli kanatlar uzanır. Arazinin eğimi sayesinde batı kanadı iki katlıdır ve tevhidhanenin altında küçük bir hamam vardır. Tevhidhanede mihrabın yerinde giriş, karşısında ise önüne şeyh postunun serildiği mihrap görünümlü bir niş bulunur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “SOKULLU MEHMED PAŞA KÜLLİYESİ” (M. Baha Tanman)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Sokullu Mehmed Paşa Camii (İstanbul) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/sokollu-mehmed-pasa-camii-istanbul/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları