TRENDEFRARPadişahlar Atlası · Osmanlı Eserleri
Eser · Cami, İstanbul, XV–XVI. yüzyıl

İstanbul'un Karagümrük semtindeki cami, II. Bayezid devri sadrazamlarından Atik Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. Kurucusunun Çemberlitaş'taki aynı adı taşıyan camisinden ayırt edilmek için eskiden Vasat Ali Paşa ya da Zincirlikuyu Camii diye de anılırdı. Yapım tarihi kaynakta belirtilmemiştir. 1648 depreminde minaresinin bir kısmı ile son cemaat yeri yıkılmış; ahşap olarak yenilenen bu bölüm son yıllarda eski izlerine göre dört payeye dayanan kemerler üzerinde üç kubbeli bir revak olarak yeniden yapılmıştır.
Cami, erken Osmanlı döneminde yaygın olan çok kubbeli camilerin küçültülmüş bir benzeridir. Dikdörtgen harim iki kalın payeyle altı bölüme ayrılmış ve her bölüm kubbeyle örtülmüştür. Duvarlarda bir sıra kesme taş ile üç sıra tuğla dönüşümlü olarak kullanılmıştır. Fazla süslü olmamakla birlikte güzel bir mermer minberi vardır. Yakınındaki medrese Sadrazam Semiz Ali Paşa'nın vakfıdır; karşısındaki hazirede hattat Mustafa Rakım Efendi'nin türbesi bulunur. Yakınında yapılmış olan hamam bugün ortadan kalkmıştır.
İki defa veziriazam olan ve 1511'de Şahkulu olayında hayatını kaybeden Hadım (Atik) Ali Paşa, Divanyolu'nun Konstantinos Forumu bölümünde 1496'da bir cami, medrese, mektep, imaret, han, dükkanlar ve bir hankah yaptırmıştı; bu bölge kaynaklarda Ali Paşa nahiyesi olarak geçer. İstanbul maddesine göre paşa aynı zamanda Edirnekapı yakınında Zincirlikuyu Camii diye anılan bu camiyi yaptırmış ve Khora (Hora) Manastır Kilisesi'ni camiye (Kariye Camii) çevirtmiştir.
İstanbul maddesi caminin planını, dikdörtgen harimin iki payeyle altı eşit bölüme ayrılıp her birinin aynı büyüklükte bir kubbeyle örtülmesi olarak tanımlar. Edirne maddesine göre Fatih Sultan Mehmed'in Edirne'de yaptırdığı, iki payeye dayanan altı kubbeli harimi ve beş kubbeli son cemaat yeri olan cami de tarifinden anlaşıldığı kadarıyla Karagümrük'teki Atik Ali Paşa Camii'nin bir benzeri olmalıydı; o yapı 1752 depreminde yıkılıp bütünüyle ortadan kalkmıştır. Semiz Ali Paşa maddesine göre paşanın Karagümrük'te yaptırdığı medrese Cedid Ali Paşa Medresesi adını taşır ve Mimar Sinan'ın eseridir.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “ATİK ALİ PAŞA CAMİİ” (Semavi Eyice)
Atıf: Padişahlar Atlası, “Atik Ali Paşa Camii (Karagümrük) · Osmanlı Eserleri”, https://padisahlaratlasi.com/eserler/atik-ali-pasa-camii-karagumruk/ (son güncelleme 21 Kasım 2026). Düzeltmeler · Görsel kaynakları