Padişahlar Atlası

Bölge sınırları. Boyama, Natural Earth 1:10m idarî birim sınırlarından türetilmiştir: bölgedeki 2.034 il, vilayet ve ada tek tek tarihsel Osmanlı eyalet/sancak coğrafyasına atandı — Türkiye'nin 81 ili, Romanya'nın 42 ili, Libya'nın 22 vilayeti, Yunanistan'ın adaları tek tek eşleştirildi. İdarî birimler karayı boşluksuz döşediği için bölgeler arasında boşluk kalmaz ve kıyı çizgileri gerçektir. Bunun bedeli şudur: modern iller tarihsel sınırlara tam oturmaz. Osmanlı idaresine hiç girmeyen yerler — Necid, Rub'ul Hâlî, Sahra'nın derinliği, iç Sudan, Hadramut, Venedik Dalmaçyası — bilinçli olarak dışarıda bırakıldı. Doğu Gürcistan (Kartli ve Kaheti krallıkları, Tiflis) 1578'de alınıp 1590 Ferhad Paşa Antlaşması'yla Osmanlı'ya bırakıldığı için 1578–1612 arasında sayılır. Bölge birimleri yine de olaydan geniş olabilir: bir bölge, içindeki ana merkezin alındığı yıl bütünüyle boyanır; kenardaki kaleler birkaç yıl erken ya da geç düşmüş olabilir (örneğin İznik, Bursa ile aynı bölgede olduğu için 1326'dan boyanır, oysa 1331'de alındı). Bu yüzden büyük bölgeler olay ölçeğine bölünmüştür: Bitinya (Söğüt–Bilecik, Bursa–İznik, İzmit), Germiyan (Germiyan, Teke–Hamid, Ankara), Rum (Rum, Canik, Malatya), Sırbistan (Morava, Semendire, Belgrad), Mora (Mora, Atina, Eğriboz), Ege adaları (Midilli, Sakız, Kiklad), Makedonya (Makedonya, Selanik, Kosova), Tesalya ve Yanya, Arnavutluk (kuzey ve güney), Dobruca (kuzey ve güney), Ahıska ve Batum, Macaristan (Budin, Eğri, Kanije, Uyvar). Hiç Osmanlı idaresine girmeyen Habsburg Macaristanı (Győr, Vas, Veszprém, Borsod) dışarıda bırakıldı; Varat ve Debrecen çevresi (Partium) Erdel'e bağlı olarak 1541'den sayılır.

Alan sayıları ve ölçüt. Burada ölçülen şey kara alanıdır: deniz, iç su ve "etki alanı" sayılmaz. Türkiye'deki 23 bölgenin değeri gerçek il yüzölçümleri toplamıdır, bu yüzden son satır 779 bin km² verir — Harita Genel Müdürlüğü'nün il alanları veri kümesindeki Türkiye toplamı 780.043 km²'dir, yani %0,1 içinde örtüşür. (Uluslararası karşılaştırmalarda kullanılan izdüşüm alanı 783.562 km², göllerle ve engebeyle birlikte gerçek alan 814.578 km²'dir.) Geri kalan bölgelerde modern il alanı değil tarihsel tahmin kullanıldı, çünkü çölde modern il sınırı fiilî Osmanlı denetiminden çok geniştir. Her toprak değişimi yıl damgalı olduğu için sayılar gerçek yıl eğrisinden okunur; bir padişahın tüm kazanımları aynı anda elde tutulmuş sayılmaz. Çıkan değerler: 1683'te 5,06 milyon km², en geniş sınır 1590–1603 arasında (III. Murad ve III. Mehmed) yaklaşık 5,57 milyon km². Karşılaştırmalı imparatorluk büyüklüğü çalışmalarında Osmanlı zirvesi yaklaşık 5,2 milyon km² (1683) olarak verilir (Taagepera 1997, s. 498); sonuçlar bu büyüklükle uyumludur. Vasallar tek ölçütle sayılır: Osmanlı'ya vergi veren ve askerî yükümlülük taşıyan tâbi devletler (Tuna Bulgaristanı 1371'den, Lazar'ın Sırbistan prensliği 1389'dan (1402'den sonra Sırp Despotluğu), Eflak, Boğdan, Kırım Hanlığı, Erdel) ve garp ocakları (Cezayir, Tunus, Trablus) tâbiiyetin başladığı yıldan itibaren tam toprak sayılır; yalnız haraç ödeyen devletler (Doğu Roma (Bizans), Dubrovnik, 1463 öncesi Bosna Krallığı) ve yalnız Kırım Hanlığı'na bağlı olan yerler (iç Çerkezistan) sayılmaz. Tâbiiyet koptuğunda düşülür, yeniden kurulduğunda eklenir (Sırbistan ve Eflak 1402'de düşer, 1413'te döner; Dobruca 1419'da döner). Kazanımlar ve kayıplar aynı ölçütle, fiilen gerçekleştikleri yılda sayılır. Bir bölge Osmanlı yönetimine fiilen girdiği yıl eklenir, Osmanlı yönetiminden kalıcı olarak çıktığı yıl düşülür: geri alınmayan işgalin başladığı, bağımsızlığın ilan edildiği ya da tâbiiyetin fiilen koptuğu yıl. Antlaşma yılı ancak devir fiilen onunla gerçekleştiyse esas alınır (Batum 1878, Tesalya 1881). Yabancı yönetime geçip yalnızca kâğıt üzerinde Osmanlı kalan yerler, yabancı yönetimin başladığı yıl düşülür: Bosna-Hersek, Kıbrıs ve Bulgaristan Prensliği 1878, Mısır ve ona bağlı Habeş kıyısı 1882, özerk Girit 1898, On İki Ada 1912. Aynı ölçüt erken dönemlere de uygulanır: Macaristan ve Hırvat topraklarının çoğu Karlofça'dan (1699) önce, 1685–1690 arasında düştü (Uyvar 1685, Budin 1686, Erdel, Slavonya ve Mora 1687, Lika 1689, Kanije 1690); Azak 1696, Temeşvar 1716, Belgrad 1717, Kırım 1771, Özi 1788, Bucak 1806, Ahıska ve Mora 1828, Orta Yunanistan 1829; 93 Harbi'nde Romanya, Sırbistan, Kuzey Dobruca ve Kars 1877. Antlaşmadan sonra boşaltılan yerler boşaltıldıkları yıla dek Osmanlı sayılır (Eğriboz 1833). Savaş içinde işgal edilip geri alınan yerler (Belgrad 1688–1690, Atina 1687–1688, Eflak ve Boğdan'ın Rus işgalleri) düşülmez. Lahsa 1913'te İbn Suud'a geçti; Birinci Dünya Savaşı'nda Hicaz'ın çoğu Arap İsyanı'yla 1916'da (Medine Ocak 1919'a dek savunuldu), Bağdat–Basra 1917'de düşülür. Geri kalan Arap vilayetleri, 1918'de geri alınan Kars, Ardahan, Batum ve Ahıska, Antep ve Hatay Mondros Mütarekesi yılında (1918) düşülür; Kars 1920'de, Antep 1921'de Ankara hükümetince fiilen geri alındı. Sevr (1920) onaylanmadı.

Neden 19,9 milyon km² yazmıyor. Türkiye'de sık dolaşan 19.902.191 km² (1595) ve "etki alanlarıyla 24 milyon km²" (1699) rakamları bir devlet yayını değildir; genellikle Yılmaz Öztuna'nın popüler tarih eserlerine (özellikle Başlangıcından Zamanımıza Kadar Türkiye Tarihi) dayandırılır ve sosyal medyada Devlet Arşivleri'ne yanlış atfedilir. Bu atlas için ilgili baskı ve sayfa doğrulanamadığından rakam yalnızca yaygın bir iddia olarak anılır. Bu sayılar kara alanı olarak tutarsızdır: 19,9 milyon km², Rusya'nın yüzölçümünden (17,1 milyon) büyük ve dünyadaki tüm karanın yaklaşık %13'üdür. Denizleri, nominal iddiaları ve himaye alanlarını içerdiği anlaşılıyor. Türk Tarih Kurumu, Devlet Arşivleri Başkanlığı ve MEB ders kitaplarında padişah padişah yüzölçümü veren resmî bir cetvel bulunamadı; bu yüzden sayfa kendi hesabını açıkça tanımlanmış bir ölçütle (kara alanı) yapar ve her bölgenin değeri tablodan izlenebilir.

Renk, savaşlar ve portreler. Elde tutulan toprak yeşil, kazanılan sarı, kaybedilen kırmızı + taramadır; bir bölge aynı saltanatta kazanılıp kaybedilmişse sarı taramalı kırmızı görünür. Tarama ikinci bir kanaldır: kaybedilen bölgeler taramalı olduğundan kırmızı-yeşil renk körlüğünde de elde tutulan yeşil topraklardan ayırt edilir. Her toprak değişiminin yanında onu getiren savaş, sefer ya da antlaşma yazılıdır. Portreler Vikipedi / Wikimedia Commons'taki kamu malı eserlerdir — Veronese okulu, Bellini, Vanmour, John Young ve Kapıdağlı'nın padişah dizileri ile Osmanlı minyatürleri. Doğum yılı kesin bilinmeyenler ~ ile gösterildi.

Unvanlar. Osman ve Orhan bu atlasta "bey" olarak anılır; sayıma dahildirler, ama etiketlerde "beylik" ve "başa geçiş" kullanılır. Osmanlı hükümdarı için "sultan" unvanı ilk kez Orhan'ın 1337 tarihli Bursa kitabesinde (Şehadet Camii) görülür ve I. Murad döneminde yerleşir; atlas I. Murad'dan itibaren "padişah" der. Erken dönemde devletin başvezirine sonraki "vezir-i âzam / sadrazam" unvanı verilmediği için II. Murad dönemine kadar "vezir" denir. Halife unvanı Osmanlı hükümdarları için 1517'den önce de kullanıldı; I. Murad, I. Bayezid ve II. Mehmed dönemi belgelerinde geçer. 1517'de hilafetin resmen devredildiği anlatısı ise sonradan yaygınlaştı.

Dönemler. Dönemler, Millî Eğitim Bakanlığı'nın Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (2024) tarih öğretim programındaki ünitelere göre adlandırılmıştır: Beylikten Devlete Osmanlı (1299–1453), Cihan Devleti Osmanlı (1453–1683), Değişen Dünyada Osmanlı (1683–1789), Dönüşüm Sürecinde Osmanlı (1789–1908) ve Savaşlar Sarmalında Osmanlı (1908–1918). Program 1918'de biter, 1918–1922 yılları İnkılap Tarihi dersinde işlenir; atlas son dönemi saltanatın kaldırılmasına (1922) kadar uzatır. Her padişah, saltanatının çoğunu geçirdiği döneme yazılmıştır. Eski ders kitaplarındaki Kuruluş, Yükseliş, Duraklama, Gerileme ve Dağılma ayrımı artık kullanılmamaktadır; günümüz tarihçileri "duraklama" ve "gerileme" kavramlarını tartışmalı bulur. Dönemler burada yalnızca yön bulmayı kolaylaştırmak için gösterilir.

Haraç ödeyen devletler ve komşular. Osmanlı'ya haraç ödeyen ama doğrudan yönetilmeyen devletler toprak alanına sayılmaz; haritada açık yeşil ve kesik kenarla ayrıca gösterilir: Doğu Roma (Bizans) 1373–1402 ve 1424–1453 (1403 Gelibolu Antlaşması haracı bir süre kaldırmıştı), Mora Despotluğu 1447–1460, Trabzon Rum İmparatorluğu 1456–1461, Bosna Krallığı yaklaşık 1428–1463 ve Venedik yönetimindeki Kıbrıs 1517–1570. Bu yıllar haracın başladığı ve bölgenin Osmanlı'ya katıldığı ya da tâbiiyetin bittiği yıllardır; kaynaklar başlangıç yılında bir iki yıl ayrılabilir. Komşu devletlerin sınırları ince kesik çizgiyle gösterilir. Osmanlı'nın bir dönem yönettiği topraklarda bu sınırlar il düzeyinde, yıl yıl araştırılarak çizilmiştir: her ilin Osmanlı'dan önce ve sonra hangi devletin elinde olduğu (Anadolu beylikleri, Memlûkler, Balkan krallıkları, Macar Krallığı, Habsburglar, Rusya ve 1878–1923 arasında kurulan devletler) TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ilgili maddelerine ve barış antlaşmalarının sınır hükümlerine göre belirlenmiştir. Bir il birden çok beyliğe bölünmüşse çoğunluğu elinde tutan yazılır, bu yüzden sınırlar il sınırlarını izler ve yaklaşıktır. Bu toprakların dışındaki sınırlar ise A. Ourednik'in historical-basemaps veri setinden (GPL-3.0) alınmıştır; bu atlastaki ölçütle doğrulanmamıştır ve her yıl için değil, en yakın önceki harita yılı (1300, 1400, 1492, 1500, 1530 … 1938) için çizilir.